آموزش‌وپرورش بنیان توسعه در هر جامعه‌ای بوده و تقویت و کارآمدی آن نسل‌های متخصص و متعهدی را برای آینده آماده می‌کند. بر همین اساس رضایت آموزشی می‌تواند یکی از شاخصه‌های کاربردی برای هر نظام آموزشی باشد.
سال تحصیلی ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ به روزهای آخر خود نزدیک می‌شود، پایانی که با اعتراضات دانش‌آموزان به‌ویژه کنکوری‌ها در برخی از استان‌های کشور همراه شده است. دلیل این تجمعات هم تأثیر قطعی معدل در کنکور است. اگر طی این‌همه سال کنکور به‌عنوان یک سد محکم و عامل اضطراب بسیاری از دانش‌آموزان و والدین آنها مطرح بود و یکی از آرزوها برای کسانی که قرار بود در پایان تحصیلات متوسطه وارد دانشگاه‌ها شده و تحصیلات عالی را شروع کنند حذف کنکور بود. این بار نه کنکور که مصوبه تأثر قطعی ۶۰ درصدی معدل بر نتایج آزمون سراسری نگرانی را به میان دانش‌آموزان پایه یازدهم و دوازدهم برده است.

روز دوشنبه ۱۲ خردادماه، «مهر» از برگزاری یک تجمع اعتراض‌آمیز در مقابل وزارت آموزش‌وپرورش خبر داد. هم‌زمان با این تجمع در برخی استان‌ها مانند کرمانشاه، مازندران، خراسان شمالی و… نیز تجمعاتی برگزار شد که در روزهای پس از آن نیز ادامه داشت. این در حالی است که دانش‌آموزان امسال را در شرایط استرس‌زای ناشی از دو جنگ دوازده‌روزه و چهل‌روزه به سر برده و علاوه بر اینکه بسیاری از کلاس‌های درس آنها در مدارس تعطیل شد؛ بلکه نحوه برگزاری آزمون‌های نهایی و کنکور ابهام در مورد تاریخ و چگونگی انجام آنها نیز خود به یک دغدغه و نگرانی اصلی آنها تبدیل شد. به گزارش «پیام ما» و به نقل از «ایسنا»، یکی از والدین دانش‌آموزان که به همراه فرزند خود در مقابل اداره کل آموزش‌وپرورش مازندران تجمع کرده بودند گفت: «فرزندان ما در فضای ملتهب جنگ با استرس علاوه بر دروس سال دوازده برای کنکور هم درس می‌خوانند و برای ترمیم معدل باید کل دروس یازدهم را هم بخوانند که اصلاً عادلانه نیست، آیا تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیران نظام آموزشی کشور در این شرایط به فکر مردم و اقشار مختلف هستند یا فقط به جیب مؤسسات آموزشی و کنکوری فکر می‌کنند؟»

این مادر دانش‌آموز که خود یک فرهنگی بود، اعلام کرد: «جنگ، قطعی اینترنت و کلاس‌های مجازی یک طرف قضیه است و برپایی امتحانات حضوری با این وضعیت که هر روز یک تاریخ را مشخص می‌کنند بحث دیگری است که نشان می‌دهد ثبات در تصمیم‌گیری‌ها نیست.» یکی از دانش‌آموزان با اشاره به اینکه با آغاز جنگ و مسائل سیاسی که در دی سال ۱۴۰۴ در کشور ایجاد شد گفت: «مدارس کشور عموماً تعطیل و کلاس‌ها به فضای مجازی منتقل شدند؛ آن هم در بستری که با قطعی‌های مداوم اینترنت و افت شدید کیفیت آموزشی همراه بود. آموزش آنلاین و بی‌کیفیت در شرایط بحرانی با برگزاری ۱۶ امتحان نهایی حضوری و فشرده که بدون فرجه مناسب طراحی شده، مغایرت آشکار دارد و مصداق بارز شکنجه روانی خانواده‌هاست. دست‌کم برای کنکور امسال تأثیر سوابق تحصیلی پایه یازدهم به‌صورت «مثبت» محاسبه شود تا نمراتی که زیر سایه جنگ و استرس افت کرده‌اند، آینده آنها را تحت‌تأثیر قرار ندهد.»

عدم افق آموزشی

فضای ابهام‌آمیز، تصمیم‌های خلق‌الساعه در مورد سیاست‌های آموزشی و عدم مشارکت معلمان و دانش‌آموزان به گفته یک فعال صنفی فرهنگیان و کارشناس آموزشی در تصمیمات مرتبط با درس و مدرسه، طی سال‌های اخیر، موجب اعتراضات دانش‌آموزان و معلمان شده است. «علی بهشتی‌نیا»، در گفت‌وگو با «پیام ما» با بیان اینکه وقتی آموزش به معنای واقعی رقم نخورده باشد و از سوی دیگر تغییر ابهام‌آمیز سیاست‌های آموزشی وجود داشته باشد، هم دانش‌آموزان و هم معلمان همواره به دلایل گوناگون معترض می‌شوند، گفت: «منشأ این اعتراضات، سیاست‌های کلان آموزشی است هم معلمان و هم دانش‌آموزان سیاست‌های کلان آموزشی را گنگ می‌بینند و افق آموزشی برای آنها ابهام‌آمیز است. این سیاست‌ها هم هر ساله تغییر پیدا کرده و موجب آشفتگی ذهنی دانش‌آموزان می‌شود، چنان‌که امکان برنامه‌ریزی و تمرکز را هم برای آنها و هم معلمانشان می‌گیرد.» به گفته او عموم دانش‌آموزان از یک بر نامه عادلانه آموزشی برخوردار نیستند: «این مسئله پرسش‌هایی را برای آنها به وجود می‌آورد و وقتی این پرسش‌ها پاسخ داده نشود موجب اعتراض آنها خواهد شد.»

بهشتی‌نیا تأکید کرد: «در شرایطی قرار داریم که همه و حتی وزارت آموزش‌وپرورش عنوان تولیت آموزش در کشور از وضعیت آموزشی ناراضی باشند. البته بخشی از تقصیرات گردن خود این وزارت‌خانه است. وزارت آموزش‌وپرورش نشان داده تصمیم‌گیر خوبی در بزنگاه‌ها و شرایط مختلف نیست. مثلاً تصمیم درباره نحوه برگزاری امتحانات نهایی بارها بین آموزش‌وپرورش و شورای تأمین ردوبدل شد و در آخر هم معلوم نشد چه کسی تصمیم‌گیرنده است؛ بنابراین بخشی از آشفتگی کنونی ریشه در وزارت آموزش‌وپرورش و عدم تصمیم‌گیری نهایی آنها دارد.»

جای خالی دانش‌آموزان و آموزگاران در سیاست‌های آموزشی

بهشتی نیا، همچنین با تأکید بر اینکه معلمان و دانش‌آموزان باید در تصمیم‌های آموزشی اثرگذار باشند، اظهار کرد: «یکی از گره‌های کار و پاشنه آشیل آموزش‌وپرورش عدم حضور و مشارکت دانش‌آموزان و بدنه آموزگاران در تصمیم‌های آموزشی است. آنها نه‌تنها اثرگذار نیستند؛ بلکه حتی در این تصمیم‌گیری‌ها مشارکت داده نمی‌شوند. صدای دانش‌آموز و معلم باید شنیده شود، چرا این‌همه دانش‌آموز و معلم باید گرفتار اتفاقات پشت پرده، تصمیم‌های غیرکارشناسی و مافیای کنکور باشند.»

به گفته او تصمیم‌گیری‌های آموزشی به نفع دانش‌آموز نیست و یا اگر تصمیم مناسبی باشد زمانی اجرا می‌شود که دیگر دیر بوده و زمان آن گذشته است: «مثلاً دانش‌آموزان، معلمان و کارشناسان آموزشی سال‌های سال است که در مورد محتوای کتاب‌های درسی و عدم تناسب آنها با شرایط روز معترض هستند، صدای این اعتراض‌ها شنیده نمی‌شود. دانش‌آموزان خود بسیار به‌روزتر از تصمیم‌گیرندگان هستند محتواهای کهنه آموزشی دیگر به درد آنها نمی‌خورد.»

خاک خوردن پژوهش‌های معتبر

این فعال فرهنگی، یکی دیگر از مشکلات کنونی فضای آموزشی کشور را عدم توجه و کاربرد نتایج پژوهش‌های کارشناسی در سیاست‌گذاری‌ها دانست و گفت: «مثلاً مرکز پژوهش‌های مجلس در سال‌های مختلف گزارش‌های متعددی درباره وضعیت معیشتی معلمان و پیامدهای آن منتشر کرده و بارها نسبت به شرایط نامناسب نظام آموزشی هشدار داده است. اگر گزارش‌های سال‌های گذشته مرکز پژوهش‌های مجلس را مرور کنیم، می‌بینیم که همواره بر بحرانی‌بودن شرایط تأکید شده؛ اما در عمل سیاست‌گذاری جدی و مؤثری صورت نگرفته است»

بهشتی‌نیا همچنین با اشاره به افزایش آسیب‌های اجتماعی در کشور گفت: «از دهه ۸۰ به بعد، آسیب‌های اجتماعی وارد مرحله خطرناکی شده‌اند؛ اما همچنان تصمیم‌گیری‌های کلان بدون توجه به واقعیت‌های آموزش‌وپرورش انجام می‌شود.»

فاصله سیاست‌های آموزشی با بدنه آموزش‌وپرورش

او مشکلات اساسی نظام آموزشی را فاصله تصمیم‌گیران با بدنه آموزش‌وپرورش دانست و اظهار کرد: «بسیاری از افرادی که درباره آموزش‌وپرورش تصمیم می‌گیرند، شناخت دقیقی از فضای مدارس و مسائل معلمان و دانش‌آموزان ندارند و ارتباط مستقیمی با بدنه آموزش‌وپرورش ندارند.»

اخلال در آموزش

اعتراضات کنونی نسبت به سیاست‌های آموزشی در کشور در حالی رخ می‌دهد که آموزش مجازی در سال جاری تحصیلی، جای آموزش حضوری را گرفته، مدرسه و کلاس کم‌رنگ شد و گوشی‌های تلفن بستر تعلیم‌وتعلم بود. این پدیده موجب شد تا به گفته کارشناسان، آموزش درستی و به معنای واقعی رقم نخورد.

بهشتی‌نیا با انتقاد وضعیت کنونی آموزشی، تأکید کرد: «آموزش تنها محدود به انتقال مفاهیم درسی نیست.». او در ادامه گفت: «آموزش‌وپرورش هم‌زمان با تربیت معنا پیدا می‌کند. دانش‌آموز در مدرسه فقط درس یاد نمی‌گیرد؛ بلکه شیوه تعامل اجتماعی، رفتار مدنی، احترام، نظم و مسئولیت‌پذیری را نیز می‌آموزد. دانش‌آموز از رفتار معلم، نحوه صحبت‌کردن، تعامل با دیگران و حتی سبک برخوردها آموزش می‌بیند.» او یادآور شد: «در دوران آموزش مجازی، دانش‌آموزان تنها بخشی از مهارت‌های فنی و استفاده از شبکه‌های اجتماعی و اپلیکیشن‌ها را تقویت کردند، اما بخش مهم آموزش که در فضای تعاملی شکل می‌گیرد، عملاً تضعیف شد.» این کارشناس با بیان اینکه هدف آموزش‌وپرورش باید تربیت شهروندانی سازگار و مسئولیت‌پذیر است، تصریح کرد: «این فرایند در تعامل اجتماعی مدرسه شکل می‌گیرد و فضای مجازی نمی‌تواند جایگزین کامل آن باشد.» به گفته او مشکلات موجود تنها به آموزش مجازی محدود نمی‌شود و ریشه اصلی مشکلات در ساختار آموزشی کشور است: «حتی اگر مدارس به شکل حضوری فعالیت کنند؛ اما محتوای آموزشی به‌روز و جذاب نباشد و معلمان ناچار باشند مطالبی را تدریس کنند که دانش‌آموزان علاقه‌ای به آن ندارند، آموزش اثربخشی لازم را نخواهد داشت. در مقابل اگر نظام آموزشی پویا، به‌روز و دانش‌آموزمحور باشد، آموزش تعاملی می‌تواند نقش مهمی در تربیت و یادگیری ایفا کند، اما زمانی که محتوا ناکارآمد باشد، حضور فیزیکی در مدرسه نیز به‌تنهایی تحول جدی ایجاد نمی‌کند.»