هنوز ترم بهمن‌ماه دانشگاه‌ها آغاز نشده بود که با وقوع اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، دانشگاه‌ها مجازی شد. پیش از آن هم کلاس‌ها برای مدتی به دلیل آلودگی هوا مجازی شده بود. پس از آن هم تا آموزش حضوری خواست جانی بگیرد، به ۹ اسفند رسیدیم؛ روزی که دومین جنگ سال ۱۴۰۴ آغاز شد و دوباره دانشگاه‌ها را، برای حفظ جان دانشجویان و استادان، به آموزش مجازی کشاند. حالا در دوران آتش‌بس، نبود اطمینان از توقف یا شروع دوباره جنگ موجب شده آموزش به‌صورت مجازی ادامه داشته باشد. با آنکه مسئولان در تلاش‌اند تا نشان دهند آموزش مجازی در کشور به‌خوبی پیش می‌رود و مستمر است، تجربه دانشجویان و استادان دانشگاه‌ها از کیفیت آموزش آنلاین چیز دیگری می‌گوید.

یکی از استادان دانشگاه که ترجیح داد نامش ناگفته بماند به «پیام ما» می‌گوید: «زمانی که آموزش حضوری بود، گاهی فایل‌های صوتی، جزوه یا هر چیز دیگری را که برای دانشجو می‌گذاشتیم، می‌دانستیم اگر کسی مشتاق باشد حتماً از آن استفاده خواهد کرد. اما در آموزش مجازی قرار است کلاس آنلاین باشد، دانشجو در جایی و ما در جایی دیگر هستیم. ما اصلاً نمی‌دانیم دانشجو در طرف دیگر، سر کلاس نشسته است یا فقط سیستم را روشن کرده و خودش آنجا نیست تا صرفاً حضورش ثبت شود. عموماً هم هنگامی‌که از دانشجو سؤالی پرسیده می‌شود با تأخیر پاسخ می‌دهند و گاهی ما متوجه پاسخ نمی‌شویم. اما در کلاس حضوری می‌توانیم چهره دانشجو را ببینیم و با نگاه‌کردن به او استاد می‌فهمد که آیا دانشجو مطالب را متوجه شده یا خیر. برای همین کیفیت آموزش حضوری بالاتر از مجازی است. در کلاس مجازی هم استاد احساس می‌کند که مطلبش به‌درستی فهمیده نمی‌شود و هم دانشجو حس می‌کند به‌خوبی آموزش ندیده است.»

ضعیف‌بودن اینترنت هم مسئله‌ای دیگر است. «مرتب می‌بینیم که دانشجو مدام از بستر کلاس خارج شده و دوباره وارد می‌شود. همین نشان می‌دهد که ارتباطات اینترنتی، پایدار نیست و دانشجو بخشی از مطالب را از دست می‌دهد، هرچند کلاس‌ها ضبط می‌شود. اما دیدن دوباره آن هم نیازمند صرف هزینه برای اینترنت است و تأمین این هزینه برای بعضی خانواده‌ها دشوار است.»

افتضاح، افتضاح، افتضاح!

«زهرا» جوابش به وضعیت کلاس‌های آنلاین این است: «افتضاح، افتضاح، افتضاح.» او که دانشجوی ارشد رشته تنوع زیستی است می‌گوید: «ما این ترم در کل یک هفته کلاس حضوری داشتیم. من شخصاً نمی‌توانم با کلاس‌های مجازی ارتباط برقرار کنم و تمرکز در این‌گونه کلاس‌ها برای من سخت است؛ چون باید استاد را هنگام درس‌دادن ببینم تا مطلب را متوجه شوم.»
او از قطع و وصل‌شدن مدام اینترنت شکایت دارد و توضیح می‌دهد: «صدا مدام قطع و وصل می‌شود. این موضوع به کنار، حتی گاهی استادان نمی‌توانند وارد بستر کلاس مجازی شوند. کلاس آمار ما جلسه اولش هفته پیش، آن هم با چهل‌وپنج دقیقه تأخیر، برگزار شد؛ چون استاد نمی‌توانست به اینترنت وصل شود. امروز هم به‌خاطر ضعیف‌بودن اینترنت، استاد چند بار از سامانه بیرون رفت و مجدد وارد کلاس شد.»
یکی از استادان او در فرانسه زندگی می‌کند. «این استاد از فرانسه به اینترنت داخلی ایران دسترسی ندارد و همین باعث شد اصلاً کلاس‌هایش در این ترم تشکیل نشود. حتی نمره‌های ترم قبل هم دو هفته است که روی سامانه بارگذاری شده و نمی‌دانم چگونه توانسته نمره‌ها را به دست کسی برساند.»

«محمدجواد» دانشجوی‌ترم چهار رشته برق دانشگاه تهران هم معتقد است که کلاس‌های مجازی نسبت به کلاس‌های حضوری کیفیت کمتری دارند. «یکی از دلایل مهم این است که کلاس مجازی در محیط خانه برگزار می‌شود. در خانه سروصدای افراد هست، صدای تلویزیون است؛ اما زمانی که در دانشگاه حضور داری و سر کلاس می‌روی، تمرکز بیشتر می‌شود. چون در این محیط عوامل حواس‌پرتی کمتری وجود دارد.» او همچنین توضیح می‌دهد که بعضی استادان دانشگاه با فضای کلاس آنلاین و مجازی راحت نیستند و نمی‌توانند به‌خوبی کلاس حضوری درس بدهند؛ اما بعضی دیگر هم می‌توانند از امکانات این فضا به بهترین نحو بهره ببرند.

استادان هم از سرعت اینترنت کلافه‌اند

«فربد» دانشجوی‌ترم دوم کارشناسی‌ارشد است. او رشته خود را با عشق و علاقه آغاز کرده؛ اما این وقفه‌های مداوم در آموزش حضوری دلسردش کرده است. او از کیفیت نامطلوب آموزش غیرحضوری می‌گوید: «اینترنت دانشگاه با آنکه اینترنتی داخلی است، مدام قطع و وصل می‌شود و با اعصاب دانشجو و استاد بازی می‌کند. شرایط گاهی آن‌قدر طاقت‌فرسا می‌شود که حتی بعضی استادان می‌گویند حوصله آموزش مجازی را ندارند. به همین دلیل بر حضوری شدن دانشگاه‌ها تأکید می‌کنند.» به گفته او در کلاس مجازی ارتباط استاد و دانشجو به‌درستی برقرار نمی‌شود و همین امر باعث می‌شود تا استادان ارزیابی صحیحی از دانشجویان نداشته باشند.
او معتقد است برای انجام پروژه‌های دانشگاه مخصوصاً در مقاطع ارشد و دکتری به اینترنت بین‌الملل نیاز است. «دانشگاه به ما وی‌پی‌انی داده تا بتوان با آن به بعضی از سایت‌های علمی و پژوهشی وصل شد. اما این کافی نیست و به امکانات دیگری هم نیازمندیم. مثلاً برای دسترسی به بعضی کتاب‌ها و ابزارهای پژوهشی نیاز به تلگرام و سایت‌های دیگری است که با وی‌پی‌ان دانشگاه باز نمی‌شود.»
کلاس عملی مجازی!

یکی از مواردی که «ابوالفضل واحدی»، معاون آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، به ایرنا گفته این است که برخی درس‌های عملی که قابلیت ارائه مجازی دارند، به همین شکل برگزار می‌شوند؛ اما در مواردی که امکان برگزاری مجازی وجود ندارد، تصمیم‌گیری به عهده دانشگاه و گروه آموزشی مربوط است تا بر اساس شرایط، تدابیر لازم برای زمان مناسب اتخاذ شود. اما مگر می‌شود درسی عملی را به‌صورت مجازی درس داد؟

استاد یکی از دانشگاه‌های کشور معتقد است که مجازی کردن کلاس‌های عملی دانشجویان، تصمیم مناسبی نیست. «این موضوع برای ما به چالشی تبدیل شده است، چگونه می‌توان کلاس عملی را مجازی برگزار کرد؟ در این کلاس‌ها هدف آن است که دانشجو در آزمایشگاه حضور داشته باشد، وسیله را لمس کرده و با آن کار کند. در غیر این صورت دانشجو کار آزمایشگاهی را یاد نمی‌گیرد. من فیلم‌های مربوط به کلاس‌های عملی را در آزمایشگاه ضبط می‌کنم و گام‌به‌گام پروسه را انجام می‌دهم؛ اما با باز هم تا خود دانشجو کارهای لازم را شخصاً انجام ندهد فایده چندانی نمی‌برد.»

دانشجویان غیربومی خوابگاه ندارند

زهرا دوستانی از رشته‌هایی مانند خاک و مرتع دارد که کلاس عملی دارند، او شرایط آنها را توضیح می‌دهد: «حتی اگر دانشگاه ساعاتی باز باشد، امکان حضور در آزمایشگاه برای کسانی که بومی نیستند و از شهرهای دیگر می‌آیند ممکن نیست؛ چون در حال حاضر خوابگاهی وجود ندارد. آنها نمی‌توانند هر روز دوازده سیزده ساعت راه را بروند و بیایند.» علاوه‌برآن یکی از استادان گفته است که نزدیک دانشگاه چند بار مورد حمله قرار گرفته است. «انگار شیشه بعضی آزمایشگاه‌ها ریخته و حتی تعدادی از وسایل شکسته‌اند. به همین برخی آزمایشگاه‌ها اصلاً غیرفعال شده‌اند.»

او می‌گوید که خودش این ترم کلاس آزمایشگاهی نداشته است، اما کلاس عملی «آموزش گوگل ارث انجین» (پلتفرمی برای تحلیل داده‌های جغرافیایی و تصاویر ماهواره‌ای در مقیاس گسترده) به‌خاطر قطعی اینترنت بین‌الملل برگزار نشده و به بعد از وصل‌شدن اینترنت موکول شده است و احتمالاً این کلاس ترم بعد برگزار خواهد شد.

محمدجواد هم درباره کلاس‌های عملی توضیح می‌دهد: «این ترم من فقط یک کلاس عملی آزمایشگاه مدار الکتریکی دارم. در این کلاس باید حتماً در آزمایشگاه حضور داشته باشی تا بتوانی برای مثال ولتاژ و آمپر را اندازه‌گیری کنی. یعنی نمی‌توان این کارها را در خارج از آزمایشگاه انجام داد.» او از راه‌حلی که دانشگاه داده است می‌گوید: «پنج جلسه این کارگاه را آنلاین کرده‌اند و پنج جلسه دیگر بعد از آرام‌شدن اوضاع حضوری برگزار می‌شود. اگر در آن پنج جلسه حاضر نشویم نمره لازم را نمی‌گیریم. اما مشخص نیست قرار است چه زمانی برگزار شود؛ ترم آینده، تابستان یا وقتی دیگر.»

محدودیت زمانی استفاده از آزمایشگاه‌ها

فربد درباره کلاس‌های عملی می‌گوید: «پروژه من فعلاً نیازی به کار عملی ندارد، اما برخی از افرادی که نیاز به آزمایشگاه دارند به دانشگاه می‌روند. البته اجازه رفتن به دانشگاه و آزمایشگاه بسته به پروژه‌شان است برای همین تکلیف بعضی دیگر هنوز مشخص نیست. از طرف دیگر این رفت‌وآمد محدود است. مثلاً دانشجویان فقط در بازه هشت صبح تا دو بعدازظهر می‌توانند در آزمایشگاه حضور داشته باشند درحالی‌که بعضی پروژه‌ها ممکن است تا شب طول بکشد و نتوان کار را در آن ساعات محدود پیش برد.»

بعضی دانشجویان توان مالی کافی برای شرکت در کلاس مجازی ندارند

استاد یکی از دانشگاه‌های دولتی کشور از مسئولان می‌خواهد برای دانشجویان، اینترنتی با قیمت مناسب تدارک ببینند. او از دانشجویانی می‌گوید که کامپیوتر یا لپ‌تاپ شخصی ندارند و حتی بعضی تلفن همراه مناسبی برای شرکت در کلاس‌ها ندارند. «من دانشجویی داشتم که شرایط مالی مناسبی نداشت و نتوانست تلفن همراهی مناسب تهیه کند و موفق نشد در کلاس‌ها شرکت کند. حتی تعدادی از دانشجویان که سیستم شخصی ندارند چندنفری از یک کامپیوتر یا لپ‌تاپ برای شرکت در کلاس‌ها استفاده می‌کنند.» به همین دلیل درخواست دیگر این استاد دانشگاه این است که مسئولان وامی برای دانشجویان فراهم کنند تا بتوانند برای تجهیزات مناسب را تهیه کنند.