پیشینه حضور زنان در صنعت نشر به مطبوعات بازمی‌گردد. «سمیه‌سادات هاشمی»، رئیس گروه ایرانشناسی و اسلام‌شناسی کتابخانه ملی، نخستین سخنران این نشست بود که به مقاله‌ای پژوهشی درباره تاریخچه حضور زنان در عرصه فرهنگ به‌ویژه مطبوعات و انجمن‌های اجتماعی پرداخت. هاشمی سابقه حضور زنان در عرصه نشر را به مجله «دانش» با سردبیری «دکتر کحال» (با نام اصلی عفت سیاح سپانلو) نسبت داد و این مجله را آغازگر حضور زنان در عرصه فرهنگ معرفی کرد. او نقش نشریاتی چون «نسیم شمال»، «صوراسرافیل» و «ملانصرالدین» را برای تسهیل حضور زنان در عرصه مطبوعات مؤثر دانست: «سید اشرف‌الدین حسینی با درج اشعاری در مورد حقوق دختران و زنان، بخشی از نشریه نسیم شمال را به زنان اختصاص داده ‌بود. همچنین، دهخدا در اقدامی متهورانه نخستین کسی بود که مسئله ازدواج اجباری و تعدد زوجات را در صوراسرافیل مطرح کرد.»

هاشمی در ادامه نشست به نقش پررنگ و ریشه‌ای انجمن‌های زنان نظیر «جمعیت نسوان وطن‌خواه» در تکمیل و گسترش زنجیره حضور زنان در عرصه مطبوعات اشاره کرد. او همچنین نهادهای اجتماعی را بستر مناسبی برای پرورش و افزایش اعتماد‌به‌نفس زن در امر نوشتن قلمداد کرد.

«مهسا طهرانی»، سردبیر فصلنامه «پوشه»، یکی از سخنرانانی بود که به تبعیض‌های فضای روشنفکری در عرصه فرهنگی پرداخت. طهرانی معتقد بود تبعیض‌های جنسیتی کم نشده و از نابرابری‌های نگاه‌های مردسالارانه در فضای روشنفکری فعلی سخن گفت. نگاهی که «مرضیح کردن» (Mansplain) نام دارد و چنین رویکردی تأکید دارد زنان در هر جایگاهی، ولو سردبیر یک نشریه تخصصی کمتر از مردان می‌دانند.

پس از انقلاب «سیما کوبان» با تلاش فراوان نخستین انتشارات را با نام «دماوند» در تهران راه‌اندازی کرد. ناشری مستقل که فقط سه سال در اوان دهه ۶۰ توانست در صنعت نشر به فعالیت خود ادامه دهد. «شهلا لاهیجی» از دیگر زنانی است که در خفقان دهه ۶۰ با انتشارات روشنگران به صنعت نشر وارد شد. نوع محتوایی که سیما کوبان و شهلا لاهیجی در انتشاراتشان تلاش داشتند، به‌خوبی اهمیت نگاه زنانه را در جریان فرهنگی و اجتماعی وقت نشان می‌داد. اما حالا در سال ۱۴۰۴ درحالی‌که پرشمار فروشنده، نویسنده، مترجم، تصویرگر و گرافیست زن داریم، کماکان حضور زنان در سطوح مدیریتی و چرخه توزیع کمرنگ است. «فاطمه علی‌اصغر»، روزنامه‌نگار و مدیر انتشارات تخصصی «دادکین»، سخنران دیگر این برنامه بود. او به نقش قانون در شکل‌گیری شرایط جنسیت‌زده در صنعت نشر اشاره کرد و گفت: «اما باوجوداین، چالش‌های موجود در صنعت نشر را نباید زنانه و مردانه دانست. مشکلات کاغذ، توزیع و پخش، مشکلاتی فراگیر در این عرصه است.» علی‌اصغر وجود نگاه زنانه در امر تولید محتوا را موضوعی ضروری برای تنویر و فربهی عرصه نشر معرفی کرد.

توزیع در انحصار مردان

نگاه مردسالارانه در عرصه چاپ و نشر نه‌فقط به محتوا که به تصویر و جلد کتاب نیز تسری یافته ‌است. به‌گونه‌ای‌که کماکان تصویر زنان و دختران در کتب درسی محل مناقشه تصمیم‌‌گیران است. در این رابطه «مریم مهرپور» به‌عنوان کارشناسی که سال‌ها در زمینه تألیف کتب درسی فعالیت دارد، گفت: «متأسفانه در کتب درسی حتی تصویری از «توران میرهادی»، مادر ادبیات داستانی کودکان نداریم. نتیجه چنین رویکردی در محتوای بصری کودکان، منجر به نهادینه‌شدن نگاه مردسالارانه می‌شود.»

«اعظم کیان‌افراز»، مدیر انتشارات «افراز» از زنان باسابقه در صنعت نشر است. کیان‌افراز که فعالیت فرهنگی‌اش را با کتابفروشی و از دهه ۷۰ شروع ‌کرده ‌است، اهمیت ناشران زن را در برقراری ارتباط مناسب کاری با نویسندگان زن مهم دانست: «زنان از ظرافت طبع و توانمندی در مدیریت هم‌زمان چند کار بهره‌مندند. از طرفی، ما شاهد درک بهتری از سوی ناشران زن در مواجهه با نویسندگان زن هستیم.» به‌عقیده کیان‌افراز، زنان در عرصه تولید محتوا و بلاگری کتاب حضور پررنگ‌تری دارند، اما در عرصه توزیع و پخش، کماکان مردان تعیین‌کننده‌اند و امکان حضور زنان فراهم نیست.

«معصومه ضامنی»، یکی از کتابفروشان شهر کتاب مرکزی است. ضامنی به اهمیت حضور زنان در عرصه فروش پرداخت: «مخاطب‌شناسی، هوش ارتباطی، توان همدلی و هم‌زبانی زنان سبب شده ‌است عمدتاً فروشندگان زن را در لابه‌لای قفسه‌های کتابفروشی‌ها ببینیم؛ عواملی که عمدتاً فروش بیشتر کتابفروشی را به‌دنبال دارد.» از دیدگاه ضامنی، نقش زنان تسهیلگر در گروه‌های کتابخوانی و گرداندن باشگاه‌های فرهنگی، موضوعی مسلم اما نادیده‌گرفته‌شده در چرخه نشر است.

در شرایطی که زنان در سال‌های اخیر به یکی از ستون‌های اصلی تولید محتوای مکتوب، ترجمه، تصویرگری و حتی فروش کتاب بدل شده‌اند، همچنان از بخش‌های تصمیم‌ساز و به‌ویژه چرخه توزیع دور مانده‌اند؛ بخشی که قدرت دیده‌شدن یا دیده‌نشدن کتاب را تعیین می‌کند. تجربه تاریخی نشر ایران نشان می‌دهد هر زمان زنان امکان ورود مستقل به این عرصه را یافته‌اند، نگاه تازه‌ای به محتوا و مخاطب شکل گرفته است؛ نگاهی که نه جایگزین که مکمل جریان مسلط بوده است. پرسش امروز درباره توانمندی زنان در نشر نیست و پرسش اصلی به موانعی بازمی‌گردد که همچنان مسیر حضور برابر آنان در زنجیره کامل این صنعت را مسدود نگه داشته است.