از میان اعداد فصل «دیجی‌کالا و کسب‌وکارهای کوچک»، یکی بیش از بقیه به چشم می‌آید: ۱۸ هزار و ۲۳۱ فروشنده بومی‌محلی در سال ۱۴۰۴. این تعداد در سال ۱۴۰۰، سه هزار و ۴۸۵ نفر بود. به روایت گزارش شرکت، شمار فروشندگان نسبت به سال ۱۴۰۳ نیز ۲۷ درصد افزایش یافته است. پشت این رشد، امکانی قرار دارد که برای بسیاری از تولیدکنندگان خرد تعیین‌کننده است: کالایی که در یک شهر یا روستا ساخته می‌شود، می‌تواند پیش چشم مشتریان سراسر کشور قرار بگیرد.

برای یک کسب‌وکار کوچک، دسترسی به مشتری همیشه مسئله‌ای ساده نیست. حضور در بازار شهری، معرفی محصول، بسته‌بندی، پاسخ‌گویی به سفارش و رساندن کالا به خریدار، هرکدام زمان و هزینه می‌خواهد. بازار آنلاین بخشی از این مسیر را در دسترس‌تر می‌کند؛ به‌ویژه برای کسانی که محل تولیدشان از مراکز بزرگ خرید دور است. اما قرار گرفتن محصول در یک پلتفرم، پایان این مسیر نیست. فروشنده باید بتواند در آن دیده شود، سفارش را به‌صرفه تحویل دهد و آن‌قدر بفروشد که فعالیتش ادامه پیدا کند.

بر اساس گزارش سال ۱۴۰۴ دیجی‌کالا، شمار فروشندگان بومی‌محلی این پلتفرم با رشد ۲۷ درصدی نسبت به سال قبل به ۱۸ هزار و ۲۳۱ نفر رسید. فروشندگان فعال به‌طور میانگین سالانه ۱۵۵ میلیون تومان فروش داشتند و هر ماه به‌طور متوسط ۸۱ هزار و ۵۰۰ کالای بومی‌محلی فروخته شد. فروش ریالی این کالاها ۱۲۰ درصد و تعداد کالاهای فروخته‌شده ۱۸ درصد افزایش یافت؛ فاصله‌ای که نشان می‌دهد رشد ارزش فروش را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه افزایش حجم فروش یا درآمد تولیدکنندگان دانست. در این بازار، ۸۰ درصد کالاها کمتر از ۵۰۰ هزار تومان و ۲۰ درصد بیش از آن قیمت داشتند. کالاهای دست‌ساز و صنایع‌دستی نیز ۴۱ درصد کل فروش بومی‌محلی را تشکیل دادند و فروش آنها نسبت به سال ۱۴۰۳، ۴۰ درصد رشد کرد. به گفته دیجی‌کالا، ۶۵ درصد فروشندگان این بخش در نیمه دوم سال با رشد فروش روبه‌رو شدند.

طبق گزارش شرکت، ۵۴ درصد فروشندگان بومی‌محلی زن و ۴۶ درصد مرد هستند. حضور پررنگ زنان می‌تواند نشانه آن باشد که بازار آنلاین راه تازه‌ای برای فروش محصولات خانگی و کارگاهی فراهم کرده است. بااین‌حال، از سهم زنان در تعداد فروشندگان نمی‌توان سهم آنان از ارزش فروش یا میزان درآمدشان را نتیجه گرفت.

تجربه جهانی نیز نشان می‌دهد دسترسی به پلتفرم تنها یکی از شرط‌های بهره‌مندی زنان از تجارت الکترونیک است. آنکتاد در بررسی تجارت آنلاین از منظر جنسیت، در کنار فرصت دسترسی به بازار، به موانعی مانند شکاف مهارت و دسترسی دیجیتال اشاره می‌کند. این چارچوب برای خواندن داده‌های دیجی‌کالا هم مفید است: آموزش ثبت محصول و فروش آنلاین زمانی اثر بیشتری دارد که فروشنده به ابزار، ارتباط پایدار، منابع مالی و پشتیبانی لازم برای ادامه کار دسترسی داشته باشد.

رشد فروش، رشد درآمد نیست

در گزارش سال ۱۴۰۴، فروش ریالی کالاهای بومی‌محلی نسبت به سال پیش ۱۲۰ درصد و تعداد کالاهای فروخته‌شده ۱۸ درصد رشد کرده است. فاصله این دو نرخ را نمی‌توان یکسره به افزایش درآمد واقعی تولیدکنندگان تعبیر کرد؛ قیمت‌ها و ترکیب کالاهای فروخته‌شده نیز بر ارزش ریالی فروش اثر می‌گذارند. گزارش می‌گوید ۸۰ درصد کالاهای بومی‌محلی زیر ۵۰۰ هزار تومان قیمت داشته‌اند. این ویژگی می‌تواند ورود خریدار به این بازار را آسان‌تر کند، اما برای فروشنده کالاهای ارزان‌قیمت، هزینه تولید و ارسال همچنان در سودآوری تعیین‌کننده است.

یک نشانه امیدوارکننده دیگر در داده‌های شرکت دیده می‌شود: ۶۵ درصد فروشندگان بومی‌محلی در نیمه دوم سال ۱۴۰۴ با رشد فروش روبه‌رو شده‌اند. این رقم از بهبود عملکرد بخشی از فروشندگان خبر می‌دهد.
در داده‌های ارائه‌شده، تهران با پنج هزار و ۶۷۹ فروشنده بومی‌محلی فاصله زیادی با استان‌های دیگر دارد. در همان فهرست، شمار فروشندگان کرمان ۳۱۲ نفر و سیستان‌وبلوچستان ۲۷۵ نفر ثبت شده است. دیجی‌کالا در عین حال رشد شمار فروشندگان سیستان‌وبلوچستان را نسبت به سال قبل ۸۳۸ درصد اعلام می‌کند؛ رشدی چشمگیر که باید در کنار تعداد فعلی فروشندگان خوانده شود. افزایش سریع از یک پایه کوچک، هر چند به‌خودی‌خود به معنای رفع فاصله آن استان با بازارهای بزرگ‌تر نیست؛ اما می‌تواند علامت مثبتی پیش روی سیاست‌گذاران اقتصادی کشور قرار دهد که سال‌ها نتوانسته‌اند نسخه نجات‌بخشی برای اقتصاد این استان محروم بپیچند.

برای کرمان، گزارش «شیرینی خانگی» را پرفروش‌ترین کالای بومی‌محلی معرفی می‌کند. این داده، روزنه‌ای به یکی از ظرفیت‌های فروش محلی استان است. برنامه‌ریزان استانی در کرمان با رفع موانع تولید بر بستر شرایط ایجاد شده توسط دیجی‌کالا می‌توانند شرایط توسعه فروش شیرینی خانگی این استان را تقویت کنند.

مسئولیت اجتماعی در متن کسب‌وکار

دیجی‌کالا در گزارش خود از ۵۰ کارگاه توانمندسازی کسب‌وکارهای کوچک در سراسر کشور می‌گوید. همچنین اعلام کرده است که در همکاری با سازمان فنی‌وحرفه‌ای، دو هزار و ۷۰۰ مهارت‌آموز در کارگاه‌های آموزشی شرکت کرده‌اند. استودیو «بومی» نیز، بنا بر همین گزارش، با ۲۱ کارگاه کوچک و محلی در ۱۸ شهر همکاری داشته و سه کارگاه آسیب‌دیده پس از جنگ را احیا کرده است. این‌ها اقداماتی مشخص‌تر از یک وعده کلی برای حمایت از تولید محلی‌اند.  در همکاری با کمیته امداد نیز شرکت از تحویل جهیزیه به ۱۷ هزار نوعروس در مناطق روستایی و عشایری و پیوستن ۶۰۰ مددجو به جمع فروشندگان خبر داده است. رساندن کالا به مناطق دوردست و گشودن مسیر فروش برای مددجویان، دو نوع فعالیت متفاوت‌اند و هرکدام معیار ارزیابی خود را می‌طلبند. در مورد گروه دوم، ماندگاری فروشندگان در بازار و درآمد حاصل از فعالیتشان می‌تواند نشان دهد این ورود تا چه اندازه به فرصتی اقتصادی تبدیل شده است.

اینجاست که مسئولیت اجتماعی شرکتی به شیوه اداره خود بازار پیوند می‌خورد. برای پلتفرمی که محل فروش هزاران کسب‌وکار خرد است، آموزش اقدامی ارزشمند است؛ قواعد دیده‌شدن کالا، هزینه‌های همکاری، شیوه رسیدگی به اختلاف‌ها و امکان شنیدن صدای فروشندگان نیز بر سرنوشت همان کسب‌وکارها اثر می‌گذارد. رهنمودهای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی درباره رفتار مسئولانه بنگاه‌ها بر بررسی اثر فعالیت‌های اصلی شرکت و روابط تجاری آن بر مردم و محیط‌زیست تأکید دارند. با این نگاه، سنجش مسئولیت دیجی‌کالا به برنامه‌های آموزشی محدود نمی‌ماند و به تجربه روزمره فروشنده کوچک در پلتفرم نیز می‌رسد.

بخش محیط‌زیستی گزارش به تفاهم‌نامه دیجی‌کالا با سازمان حفاظت محیط‌زیست برای کمک به معیشت جوامع پیرامون تالاب‌های ارومیه، شادگان، پریشان و انزلی اشاره می‌کند. ایده، ایجاد فرصت فروش آنلاین برای مردم محلی است تا بتوانند درآمدی سازگار با حفاظت از طبیعت به دست آورند. این پیوند میان معیشت و حفاظت، پشتوانه‌ای شناخته‌شده دارد؛ کنوانسیون تالاب‌ها نیز بر مشارکت جوامع محلی و فرصت‌های معیشتی سازگار با بهره‌برداری پایدار تأکید می‌کند.امضای این تفاهم‌نامه را تلاشی برای پیوند معیشت و حفاظت از سوی دیجی‌کالا می‌توان دانست.

گزارش دیجی‌کالا نشان می‌دهد بازار بومی‌محلی آن بزرگ‌تر شده و زنان سهم قابل‌توجهی از فروشندگانش دارند. این نقطه شروع مهمی برای مسئولیت اجتماعی شرکتی است، زیرا شرکت می‌تواند با امکانات همان کسب‌وکار اصلی خود به کسانی راه بازار بدهد که دسترسی محدودتری داشته‌اند. تصویر کامل‌تر زمانی شکل می‌گیرد که در کنار شمار فروشندگان و کارگاه‌ها، از سود و تداوم فعالیت تولیدکنندگان، سهم زنان از فروش و نتایج برنامه‌های محیط‌زیستی هم داده منتشر شود. آن‌وقت می‌توان دید بازار آنلاین تا چه اندازه در زندگی تولیدکنندگان محلی و سرزمین پیرامونشان تغییر ایجاد کرده است.