«تلاش حفاران غیرمجاز برای سرقت یک کتیبه تاریخی در حریم مجموعه جهانی تخت‌جمشید، به درگیری با نیروهای یگان حفاظت میراث‌فرهنگی و زخمی شدن یکی از مأموران انجامید.» این خبر دیروز در رسانه‌های استانی فارس و خبرگزاری ایسنا منتشر شد. خبری که چند روز بعد از حادثه منتشر شده و به تأیید معاون میراث‌فرهنگی استان نیز رسیده است. کتیبه‌ای ساسانی هدف حفاران بوده و درگیری منجر به جرح در حریم تخت‌جمشید رخ داده و حفاران به روی مأموران یگان حفاظت تیغ کشیده‌اند. هرچند مأموران یگان حفاظت مسلح بوده و اقدام به تیراندازی هوایی کرده‌اند و به متخلفان هشدار داده‌اند، اما گویی آنها خوب می‌دانستند که قانون آنقدر راه فرار برای متخلفان دارد که جای نگرانی نیست؛ از سلاح سرد استفاده کرده و مأمور یگان حفاظت را مجروح کرده‌اند. شاهدان ماجرا در گفت‌وگو با «پیام ما» از سنگ‌پرانی حفاران به‌سمت مأموران یگان گفته‌اند و اینکه تیراندازی هوایی هم آنها را از ادامه کار باز نداشته است. آنها از جراحت عمیق روی رگ دست یکی از نیروهای یگان گفته‌اند و خونریزی شدیدی که از پنج ضربه عمیق چاقو روی دست و بدنش داشت، اما اجازه نداد فرد خاطی از مهلکه فرار کند و او را تحویل مراجع قانونی داد.

قانون کجای ماجراست؟
«افشین ابراهیمی»، معاون میراث‌فرهنگی استان فارس، در گفت‌وگو با ایسنا خبر درگیری در حریم تخت‌جمشید را تأیید کرده و روایت او از ماجرا با این مضمون است که: «نیروهای یگان حفاظت خبر داشتند گروهی در تدارک سرقت یکی از کتیبه‌های تاریخی این منطقه -گفته می‌شود متعلق به دوره ساسانی است- بودند؛ یگان حفاظت که از پیش نسبت به تحرکات مشکوک هشدارهایی دریافت کرده بود، با برنامه‌ریزی قبلی در محل مستقر شد و کمین کرد. زمانی که قاچاقچیان وارد عمل شدند، درگیری آغاز شد و در جریان آن، یکی از نیروهای یگان هدف ضربات چاقو قرار گرفت و به‌شدت مجروح شد. بااین‌حال، مأموران موفق شدند جلوی سرقت را بگیرند و ضارب را بازداشت کنند. او در حال حاضر در اختیار مراجع انتظامی و قضائی است تا روند رسیدگی به پرونده‌اش آغاز شود.»
هنوز مشخص نیست قانون برای او چه تصمیمی بگیرد، اما این اتفاق نه نخستین درگیری یگان حفاظت با حفاران غیرمجاز است و نه آخرین آن. هرچند در سال‌های اخیر مجوز حمل سلاح گرم به برخی نیروهای یگان حفاظت میراث‌فرهنگی داده شده است، اما هنوز در برخی مناطق نیروها حتی از داشتن باتوم هم محروم هستند و با دستان خالی با حفارانی که اغلب مسلح به سلاح سرد و گرم هستند، درگیر می‌شوند. یکی از نیروهای حفاظت یگان به «پیام ما» می‌گوید: «در هر صورت ما مورد مؤاخذه قرار می‌گیریم. ما با جانمان از این میراث حفاظت می‌کنیم؛ چون اگر بی‌تفاوت باشیم و نخواهیم با حفاران درگیر شویم -که نمی‌توانیم- باز مؤاخذه خواهیم شد که چرا وظایمان را درست انجام نداده‌ایم. اگر هم بخواهیم از تجهیزاتمان استفاده کنیم، چه‌بسا به سرنوشت محیطبانهایی که با شکارچیان غیرمجاز مقابله می‌کنند، دچار شویم. در بعضی مناطق همکاران ما در بهترین حالت یک باتوم دارند، بعضی مناطق همان را هم ندارند.» او درباره اینکه مجوز حمل سلاح گرم به نیروهای یگان داده شده، می‌گوید: «بعضی نیروها مجوز حمل سلاح دارند، در مرودشت هم تیراندازی هوایی شده، اما موضوع این است که ضوابطی برای مأموران تعیین شده و درعین‌حال، حمایت قانونی لازم از آنها وجود ندارد. اگر همان شب مأموران مرودشت به کسی تیراندازی می‌کردند و در این قائله کسی زخمی یا کشته می‌شد، مأمور یگان حالا شرایط دیگری داشت.» طبق ماده ۳ «قانون به‌کارگیری سلاح توسط مأموران نیروهای مسلح»، مأمورین انتظامی در موارد زیر حق به‌کارگیری سلاح را دارند: «۱. برای دفاع از خود در برابر فردی که با سلاح سرد یا گرم به آنها حمله می‌کند. ۲. برای دفاع از خود در برابر یک یا چند نفر فاقد سلاح، درصورتی‌که اوضاع و شرایط به‌گونه‌ای باشد که بدون به‌کارگیری سلاح، دفاع شخصی ممکن نباشد.» اما اگر شلیک مأمور منجر به جرح یا فوت شود، اما همدستان فرد خاطی اسلحه فرد خاطی را از محل حادثه دور کنند، قانون تصمیم دیگری درباره مأموری که اقدام به تیراندازی کرده، خواهد گرفت. همچنین، طبق تبصره ۳ بند ۱۰ ماده ۳ همین قانون، مأموران تنها در شرایطی مجاز به استفاده از سلاح هستند که: «هیچ راه دیگری برای کنترل وضعیت پیش رو نداشته باشند. و درصورت امکان، باید این موارد را رعایت کنند: الف. تیراندازی هوایی؛ ب. شلیک به پایین‌تنه: ج. تیراندازی به بالاتنه» که در شرایط درگیری میان یگان حفاظت و خاطیان کنترل این شرایط نمی‌تواند کار آسانی باشد. به همین دلیل، در مورد محیطبانان که موقعیت مأموریتشان تا حدودی مشابه یگان حفاظت میراث‌فرهنگی است، پیشنهاد نصب دوربین روی جلیقه آنها مطرح شده تا هنگام بروز درگیری با خاطیان مستندات تصویری در اختیار دادگاه و مراجع قضائی قرار گیرد. این راه اما پیچیده‌تر از آن است که صرف در اختیار داشتن اسلحه بتواند مأموریت نیروهای یگان را تسهیل کند.
با توجه به افزایش لجام‌گسیخته حفاری‌های غیرمجاز و خلأهای قانونی در مقابل برخورد با این افراد، شرایط نیروهای یگان حفاظت از میراث فرهنگی نیز میدان را برای جولان حفاران فراهم می‌کند. کسانی که آنقدر احساس امنیت دارند که می‌دانند با تیغ کشیدن روی مأمور قانون هم خطر تهدیدشان نمی‌کند و وثیقه و جریمه نقدی به دادشان خواهد رسید. یکی از مأموران یگان که نامش محفوظ است، معتقد است: «حفاران غیرمجاز چیزی برای از دست دادن ندارند. بعضی از آنها هم از سر ناچاری دست به این کار می‌زنند. کسانی که سود اصلی را می‌برند، اصلاً جانشان را به خطر نمی‌اندازند که بخواهند شبانه در جایی حاضر شوند و خودشان را به خطر بیندازند.»

مرودشت زخمی
نام دشت مرودشت، مدتی است که همنشین اخبار تلخ است، از فرونشست و شکاف‌های عمیق بر تن گسترده‌اش تا رشد و گسترش گل‌سنگها بر تن آثارش و زخمی که حفاران غیرمجاز هر بار بر گوشه‌ای از آن وارد می‌کنند. این دشت در هر قدم نشانه و اثری تاریخی از ایلامیان تا هخامنشیان و ساسانیان را حفظ کرده است و همین، آن را تبدیل به مقصد سوداگران زیادی کرده است. آنها که در مناطق کوهستانی و سطح دشت مشغول تخریب نشانه‌های تمدنی هستند و گاهی حتی دست به اسلحه می‌شوند تا حافظان میراث را از سر راه بردارند. دی‌ماه سال گذشته نیز در حادثه‌ای مشابه در همین دشت مرودشت، فرمانده سابق یگان حفاظت میراث‌فرهنگی استان فارس خبر داد: «حفاران غیرمجاز حین عملیات با شلیک گلوله عوامل یگان حفاظت میراث‌فرهنگی را تهدید و یکی از عوامل این یگان را مورد ضرب و شتم قرار دادند. با مقاومت حافظان میراث‌فرهنگی متهمان خلع سلاح و دستگیر شده است و دو قبضه سلاح گرم ساچمه‌زنی پنج تیرپران و دولول سوزنی از متهمان کشف و ضبط شد.» درگیری چندروز پیش در مرودشت، نه اولین درگیری میان حافظان میراث و حفاران غیرمجاز است و نه آخرین آن، اما این خبر شاید بتواند باز هم مجال طرح این سؤال را فراهم کند که چقدر حمایت قانونی از کسانی که با جان خود از میراث تمدنی این سرزمین حفاظت می‌کنند، وجود دارد؟ و تسامح قانون تا کی قرار است حامی حفاران غیرمجاز باشد؟