پرونده آسبادهای ایران در سه استان خراسان جنوبی، خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان برای ثبت جهانی در حال تکمیل شدن است و خراسان جنوبی با دارا بودن بیش از ۷۹ درصد آسبادها زادگاه و پایگاه این سازه تاریخی به شمار می‌رود.

هر جا بادهای مستمر وزیدن گرفته، ایرانیان هوشمندانه آن را به کار بسته‌اند تا این نعمت خدادادی را به برکت سفره‌شان تبدیل کنند، آسبادها (آسیاب بادی) نیز که برخی افراد آن را نخستین ساخته صنعتی بشر می‌دانند قدمتی به بلندای تاریخ دارد.

در پهنه وسیعی از خراسان بزرگ که امروز شامل سه استان خراسان جنوبی، خراسان رضوی و خراسان شمالی است از شمال هرات تا جنوب سیستان با بهره‌گیری از بادهای ۱۲۰روزه، در فصلی که مقارن با برداشت غلات است آسبادها به کار می‌افتادند.

اما در میان پهنه‌های شرق ایران سازه‌های دست ساز دیار کویری خراسان جنوبی از اهمیت خاصی برخوردار است و همین اهمیت موجب شده مطابق آخرین شناسایی‌های انجام شده این استان با ۳۱۰ آسباد موجود بیشترین تعداد آسباد را در سطح کشور داشته باشد.

آسبادها سازه‌های بادی هستند که در گذشته با استفاده از نیروی باد برای آسیاب کردن گندم به کار گرفته می‌شد و تا ۷۰سال پیش در منطقه خراسان جنوبی به ویژه در نهبندان به خاطر وجود بادهای ۱۲۰ روزه شرق کشور مورد استفاده بوده است.

این آسبادها برخلاف آسیاب گندم اروپایی که به صورت افقی طراحی شده، محورهایی به صورت عمودی دارد و ۲ دیوار موازی به ارتفاع ۱۰ متر که به فاصله چهار متری هم قرار دارند، ساختمان عمومی این آسبادها را تشکیل می‌دهند. در قسمت شمالی این محفظه پره‌های بزرگی وجود دارد که با کمک نیروی باد می‌چرخند. چرخش پره‌ها اهرم بزرگ و سنگ زیرین را به حرکت درآورده و عملیات آسیاب کردن شروع می‌شود.

اکنون از نظر تعداد، شهرستان‌های درمیان و نهبندان بیشترین تعداد آسباد را در سطح شهرستان‌های ایران دارد، هرچند در شهرستان‌های بیرجند، سربیشه، قاینات و خوسف نیز آسبادها دیده می‌شوند.

در شهر تاریخی طبس مسینا شهرستان مرزی درمیان که بنیان آن حداقل به دوره اشکانی می‌رسد به خاطر وجود دشت حاصلخیز که تولیدکننده غلات فراوانی بوده، تعداد آسبادها بالاست به نحوی که در این شهر ۶۰ باب آسباد موجود است.

همچنین ۱۶ محوطه دارای آسباد در شهرستان نهبندان قرار دارد که بیشترین آسیاب‌ها در شهر نِه و روستاهای چهار فرسخ، هم‌اند، گوند، خوانشرف و میغان واقع شده و از جمله آثار تاریخی زیبای ایران ‌زمین به شمار می‌آیند.

با توجه به اهمیت و منحصر به فرد بودن آسبادهای ایران، رایزنی برای ثبت جهانی آنها از چند سال گذشته آغاز شد و پرونده آن در سه استان خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان و خراسان رضوی در حال تهیه شدن است.
محمدحسن طالبیان، مدیر پرونده ثبت جهانی «آسبادهای ایران» مرداد امسال روند تهیه این پرونده را که مشابه پرونده‌های زنجیره‌ای است، به دلیل تعداد زیاد آسبادها در ایران، پیچیده توصیف کرد.

طالبیان در گفت‌وگو با ایرنا افزود: این پرونده در سه استان سیستان و بلوچستان، خراسان‌ رضوی و خراسان جنوبی تهیه می‌شود، ولی با توجه به اینکه فقط در یک استان خراسان جنوبی تعداد این آسبادها به حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ واحد می‌رسد منظم کردن و ترتیب بخشیدن به این تعداد آسباد در یک پرونده، واقعا زمان‌بر است.

وی تاکید کرد: همه نیرو و انرژی‌ خود را روی پرونده آسبادهای ایران می‌گذاریم و در آینده نزدیک می‌توانیم اطلاعات دقیق‌تری از وضعیت این پرونده گزارش کنیم. این پرونده به دلیل وسعت و حجم کار شبیه یک پرونده زنجیره‌ای است و کار میدانی آن وقت‌گیر خواهد بود.
روند ثبت جهانی آسبادهای خراسان جنوبی شتاب می‌گیرد.

اما هادی شاهوردی، مدیرکل میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع ‌دستی خراسان جنوبی در این باره به ایرنا گفت: خراسان جنوبی با داشتن ۳۰۸ آسیاب شناسایی شده تاکنون پایتخت آسبادهای ایران محسوب می‌شود و پرونده آسبادها برای قرار گرفتن در فهرست آثار جهانی یونسکو ارسال شده است.
هادی شاهوردی با بیان اینکه ۹۲ آسباد استان قابلیت ثبت در فهرست آثار جهانی را دارند افزود: تعداد آسبادهایی که برای ثبت جهانی در نظر گرفته شده کمتر از آن چیزی است که در استان وجود دارد لذا در حال ارزیابی و تکمیل پرونده هستیم.

۳۱۰ آسباد در خراسان جنوبی
حسین شبانی، مدیر پایگاه آسبادهای خراسان جنوبی هم گفت: با شناسایی ۲ آسباد جدید در قدمگاه نهبندان، اکنون این استان با دارا بودن بیش از ۳۱۰ آسباد در هفت شهرستان بیشترین تعداد آسبادهای ایران را به خود اختصاص داده است.

شبانی افزود: این آسبادها در ۴۰ نقطه شهرستان‌های نهبندان، درمیان، سربیشه، بیرجند، قاینات، سرایان و خوسف پراکنده هستند اما بیشتر تعداد در نهبندان و درمیان شناسایی شده است.