تقلیل مشارکت نخبگان

مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری منتخب، طی فراخوانی از مردم، دانشگیان، متخصصان و فـعالان حـوزه‌های گـوناگـون خـواسـت کـه پیشنهادهایشان را برای انتخاب اعضای کابینه به او اعلام کنند. برای این کار نیز کارگروه‌های متعددی تشکیل شده و افـراد زیـادی در این کارگروه‌هـا در حـال بررسی گزینه‌های تصدی وزارتخانه‌ها و سازمان‌های دولتی هستند. 

سوال اینجاست که وظیفهٔ متخصصان برای مشارکت در ادارهٔ کشور چیست؟ آیا این نقش قرار اسـت بـازی در نقـش یـک «حَـکَم» در رقابـت طبـیعی چهره‌هـای سـیاسی-اجرایی برای تـصدی پست‌های ارشد دولتی اسـت؟ یا آنکـه نـقد و به‌چالش‌کشیدن سیاسـت‌ها و برنامه‌هـای دولـت و اعـضای کابیـنه، بهبود و ارتقای برنامه‌ها و نظارت بـر حسن انجام کار؟ 

پزشکیان در مـوقعیتـی غیرمنـتظره و یـک سـال زودتـر از آنـچه تصـورش مـی‌رفت فرصت حضور در انتخابات ریاست جمهوری را یـافت. حـتی اگـر سـانحهٔ هوایـی بـرای رئیس‌ جمهوری فقیـد، ابراهیـم رئیسـی هم پیش نمی‌آمـد، آنـطور کـه از گفـته‌های پزشکیان در مناظرات برمی‌آید، او این قصد را داشت که سال آینده در انتخابات شرکت کند. به‌علاوه بارها بر این نکته تأکید داشت که بسیاری برنامه‌های زمین‌مانده در کشور وجود دارد که باید به‌طور قانونی آنها را پیگیری کرد و انـجام داد و بـه ایـن طریق اعلام کرد که بـرنامه‌ای جـدید بـرای ادارهٔ کشور ندارد. آیـا «رجل سیاسی» که به‌قول خودش وضعیت کشور را دیده و سعی در برطرف کردن کاستی‌ها و مشکلات دارد، نبایـد از پـیش بـرنـامـه‌هـای حـضـور در انتخـابات و حـتی مـهره‌چـینـی‌اش بـرای نشسـتـن روی صــندلی بالاتـریـن مـقام اجرایی کشور را داشته باشد؟ 

شاید در ایـن مـیان کـمی بدبینـی و نگاه نقادانه مفیـد باشـد. اقـدام پزشـکیان در استمداد بـرای تـعیین اعضای کابینه را می‌توان تا حـدی تقلیل مشارکت اجتماعی به انتخاب افراد تعبیر کرد. اینکه به‌جای نقد برنامه‌های دولت، ترمیم کـاستی‌ها در برنامه‌ها، کـمک تخصصی و فنـی در حین انجام برنامـه‌ها و نـظارت بر اجـرا، نخبگان متخصصان درگـیر فـرایـندی شـوند که خروجـی آن فهـرستی از اسامی و احتمالاً برنامـه‌ای چـندصفحه‌ای برای ادارهٔ یک وزارتخانه یا سازمان است. فرایندی که وزن سـیاسی، یارکشی جناحی، سهم‌خواهی و بسـیـاری از اقـدامـات معـمـول در حوزه سیاسی حرف اول را می‌زند و اتفاقا بخش زیادی از نخبگان و متخصصان به‌دور از این فضا هستند. در نهایت نیز فهرستی از افراد به‌همراه چند برگ برنامه به‌دست رئیس جمهوری خواهـد رسید تا او چـند نفری را که نزد متخصصـان دارای مـقبولیت نسبی هستند را بـشـناسد. باز با کمـی بدبینی، بعید هم نیـست کـه در انتـخاب نهایی بین گزیـنه‌‌های مــورد نــظر خـود و گزیـنه‌های معـرفی‌شـده از سوی کمیته‌ها، پزشـکیان ترجـیـح دهـد گزیـنهٔ مـورد نظـر خـود و اطرافیانش را انتخاب کند. 

موضوع این است که در بسیاری موارد، نقد نخبگان نه فقط به افراد که به برنامه‌ها و بی‌برنامگی‌هایی است که در وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های دولتی وجود دارد؛ به مدیریتی است که (به‌قول پزشکیان)، طی چند دهه وضع موجود را رقم زده است. حالا آیا باید نظرات متخصصان را فقط بر انتخاب افراد متمـرکز کرد؟ جایگاه همین متخصصان و نخبـگانی که در کارگروه‌ها هستند و حتی سـایر اعـضای جـامعـه پـس از انتـخـاب اعضای کابینه کجاست؟ قرار است پس از ایـن انـتخاب، چـگونه و بـا چه فرایندی در مـدیریت کـشـور مشـارکـت مـوثر داشته باشند؟ 

به‌نظر می‌رسد بـخشی از دلایل رسیـدن بـه وضـع مـوجـود، وجـود بـرنـامه‌هـای گـاه متناقض، ضـعـف شـدید نـظارت بر اجرای بـرنامـه‌ها، بی‌توجـهـی بــه قـوانـیـن و دستـورالعــمـل‌هـای مـوجــود و الـبـتـه شفاف‌نـبـودن بســیـاری از فراینـدهای تصمیم‌گیـری در مـسائل اساسی کشور است. فساد اداری کـه تمامی کاندیداهای ریاست جمهوری نیز بـر آن تـأکید داشتند نیز فرزند همیـن رویـه اسـت و تقلیل مشارکت نخبگان به انتـخاب چـند فهرست از اسـامی، راه موثری برای پایان دادن به وضعیـت موجود، خصوصا مقابله با فساد اداری به نظر نمی‌رسد. 

آنچه امروز پزشکـیان سـعـی در انجام آن دارد، شکلی از مـردم‌سالاری و نـخبه‌گرایی ناقص است. هـرچند همین اقدام هم در نبود فرایندهای شفاف تصمیم‌گیری و نبود تحزب سیاسی غنیمت است، اما این شکل مردم‌سالاری و نخبه‌گرایی ناقص می‌تواند به سرخوردگی و ناامیدی بیانجامد؛ آنجایی که گزینه‌های انتـخاب شـده بـرای تصدی وزارتخانه‌ها باز هـم راه خود را بروند و بدون توجه به نیاز کـشور و بدون شفافیت و پاسخگویی وضع موجود را امتداد دهند.