حمیدرضا میرزاده

قرن‌هاست که از شنیده‌شدن صدای زوزه گرگ در ارتفاعات اسکاتلند می‌گذرد، اما گروهی از محققان فکر می‌کنند زمان آن فرا رسیده است که این شکارچیان -که بدخواهان زیادی دارند- را بازگردانند. موضوع فقط بازگرداندن گرگ‌ها به‌عنوان یک گونه جانوری نیست بلکه این موضوع، ابعاد دیگری نیز دارد. مدل‌سازی‌های گروه از محققان نشان داده است انجام این کار می‌تواند باعث بازگشت جنگل‌های بومی به این کشور شود و موجب ترسیب کربن موجود در جو زمین شود؛ یعنی یک تیر و دونشان.

جامعه علمی جهان در چندسال اخیر به‌طور پیاپی با شوک‌های افشای مقالات علمی جعل‌‌شده و ثبت جعلی نام نویسندگان مقالات روبه‌رو شده است. به‌طوری‌که هرساله فهرستی بلند و بالا از مقالاتی که توسط مجلات علمی با برچسب «پس‌گرفته‌شده» (Retracted) مشخص شده‌اند، منتشر می‌شود. بسیاری از این مقالات به‌دلیل آنکه حق تألیف آنها توسط برخی شرکت‌ها به شخصی دیگر فروخته شده است، در این فهرست قرار گرفته‌اند و از این طریق، تقلب دانشگاهی این «شبه‌دانشمندان فرصت‌طلب» مشخص می‌شود. حالا اما نوع دیگری از تقلب دانشگاهی شناسایی شده است و آن ثبت اختراعات جعلی است. یک پژوهش نشان می‌دهد تنها در دو سال گذشته، برخی شرکت‌های ثبت پژوهش‌ها و اختراعات علمی، طرح هزاران دستگاه عجیب و غریب در حوزه پزشکی را به‌عنوان اختراع به‌نام افراد مختلف ثبت و از این طریق درآمد کسب کرده‌اند؛ دستگاه‌هایی که وجود خارجی ندارند و حتی اطلاعات اولیه درباره مطالعات مربوط به آنها نیز در جایی ثبت نشده است.

گروهی از دانشمندان و اقتصاددانان حفاظت از محیط زیست می‌گویند که برخی تلاش‌ها برای حفظ یا بازگرداندن زیستگاه‌های طبیعی حیات‌وحش می‌تواند بر سایر زیستگاه‌های با اهمیتی که در نقاط دیگر کره زمین قرار دارند، فشار وارد کند که این به نفع حفظ تنوع زیستی نیست. در سال‌های اخیر جنبش بازگرداندن زیستگاه‌های وحشی در بخش‌های اروپا قوت گرفته است و گروه‌های محتلف تلاش کرده‌اند تا بخش‌هایی از زمین‌هایی که کاربری کشاورزی و دامپروری داشته‌اند دوباره به حالت طبیعی بازگردانند. این اقدام در اصطلاح «بازوحشی‌سازی» (Rewilding) نام دارد و گاهی نیز تحت‌عنوان مسئولیت اجتماعی یا برنامه پایداری شرکت‌های کشاورزی صنعتی انجام می‌شود. بااین‌حال، مطالعات جدید نشان می‌دهد این اقدام اگرچه به‌ظاهر اقدامی به‌نفع حیات‌وحش و تنوع‌زیستی است، اما در مقیاس جهانی می‌تواند به کاهش شدیدتر جمعیت حیات‌وحش و از دست رفتن تنوع‌زیستی در سیاره منجر شود.

«سیلیکون ولی» (Silicon Valley) جایی که غول‌های فناوری اطلاعات جهان در آنجا مستقر شده‌اند، هفته‌ای ناآرام را آغاز کرد. هفته‌ای که بازار در شوک سقوط سهام شرکت‌های بزرگ فرورفت. چراکه یک شرکت چینی مدل جدید هوش مصنوعی‌اش را رونمایی کرد و اپلیکیشن چت‌بات آن، به‌سرعت روی اپل استور پرطرفدار شد. «دیپ‌سیک» (DeepSeek) که توسط یک میلیاردر چینی راه‌اندازی شده است، این هفته شوک بزرگی به بازارهای سهام وارد کرد. توسعه‌دهندگان این هوش مصنوعی از مدل جدید R1 خود رونمایی کردند و در مقاله‌ای مدعی شدند این مدل جدید که با مدل‌های توسعه‌یافته توسط رقبای مشهور آمریکایی‌اش برابری می‌کند، تنها با سرمایه کمتر از شش میلیون دلار توسعه پیدا کرده است. موضوعی که علاوه‌بر تأثیر بر بازار سرمایه‌گذاری روی رمزارزهای مبتنی‌بر هوش مصنوعی و توسعه هوش مصنوعی، بر بازار ریزتراشه‌ها نیز تأثیر گذاشته است؛ چراکه توسعه این مدل، با افزایش بهره‌وری از تراشه‌ها، نیاز به این قطعات را کمتر می‌کند. با رونمایی این مدل از هوش مصنوعی، غول‌های سازنده تراشه بیشترین افت در بازار سهام را تجربه کردند.

تنها ۱۰ روز به آغاز دور جدید ریاست‌جمهوری فردی در ایالات متحده باقی مانده که شش سال قبل در ژانویه ۲۰۱۹ در توییتی تمسخرآمیز نوشت: «در غرب میانه زیبای آمریکا، دمای بادهای سرد به منفی ۶۰ درجه می‌رسد که سردترین دمای ثبت‌شده است. انتظار داریم هوا در روزهای آتی سردتر هم بشود. مردم حتی نمی‌توانند چند دقیقه هم بیرون باشند. چه بلایی بر سر گرمایش جهانی آمده است؟ لطفاً سریعاً برگرد، ما به تو احتیاج داریم.» حالا ایالات متحده منتظر مستقر شدن «دونالد ترامپ» در اتاق بیضی کاخ سفید است، درحالی‌که همان سواحل زیبای غرب این کشور که در سال ۲۰۱۹ سرمایی بی‌سابقه را تحمل کرد، در آتش می‌سوزد. آتشی که اگرچه هنوز علت آغاز آن مشخص نیست، اما بسیاری از ناظران نقش گرمایش زمین و تغییراقلیم در گسترش و طولانی‌ شدن این رویداد را پررنگ توصیف کرده‌اند.

پیش از میلاد مسیح، امپراتوری روم نفوذی فراگیر در زمین داشت. این امپراتوری پس از شکست‌های مکرر در برابر امپراتوری ایران و صلحی که در زمان اشکانیان با ایرانیان ترتیب داد، از نیم‌قرن پیش از میلاد مسیح خود را توسعه داد و دوره‌ای حدود ۲۰۰ساله از ثبات نسبی را تجربه کرد. اما در این دوران، اتفاقاتی رخ داد که حالا پس از نزدیک به دو هزار و ۱۰۰ سال پژوهشگران آن را مورد مطالعه قرار داده‌اند؛ اتفاقاتی که به‌نظر می‌رسد آثار آن بر نسل اروپاییان هنوز وجود دارد.

گزارش سال ۲۰۲۴ «سیارهٔ زنده» (Living Planet Report) روز پنجشنبه منتشر شد. این گزارش هر دو سال یکبار توسط «صندوق جهانی حیات‌وحش» (WWF) و با همکاری باغ‌وحش لندن (ZSL) منتشر می‌شود و در آن شاخص‌های وضعیت طبیعت در جهان مورد بررسی قرار می‌گیرد. صندوق جهانی حیات‌وحش در گزارش امسال خود اعلام کرده که اگرچه اقدامات امیدوارکننده‌ای برای حفاظت از گونه‌های زنده و زیستگاه‌های طبیعی در جهان به چشم می‌خورد، اما کماکان فعالیت‌های انسانی، در حال هدایت طبیعت به‌سوی «حذف فاجعه‌بار گونه‌ها» است. هشداری که می‌گوید طی سال‌های ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۰ میلادی، حدود سه‌چهارم جمعیت مهره‌داران وحشی از روی کرهٔ زمین حذف شده‌اند و حذف این گونه‌ها، به‌معنای از دست رفتن اکوسیستم‌های طبیعی و به‌خطر افتادن بقای انسان روی کرهٔ زمین است.

سال‌ها قبل، زمانی که در شهر کرمان دانشجو بودم، شبی در کوپهٔ قطار تهران-کرمان همسفر مردی میانسال بودم که مدرک دکتری ریاضی داشت. امروز را نمی‌دانم، ولی آن‌زمان دانشگاه کرمان و پژوهشکدهٔ «ماهانی» قطب ریاضی کشور بود و دانشجویان زیادی در رشته‌های مختلف ریاضی در آن تحصیل می‌کردند. آن‌شب، صحبتمان با آن آقای دکتر به اینجا کشید که علوم پایه مانند ریاضیات، مادر علوم و فناوری‌های نوپدید هستند از جمله اینکه «در شرکت (خودروسازی) بی‌.ام.و چند صد ریاضی‌دان مشغول به کارند.» اگرچه در آن زمان این حرف برای من و دیگر همسفران دانشجو در آن کوپهٔ قطار کمی عجیب و غیرقابل هضم بود، اما حالا با گسترش فناوری‌های جدید درک جملهٔ آن آقای دکتر برایم آسانتر است.

ظاهراً قرار بر این است که هر بار همه‌چیز تکرار شود؛ تلاش برای محدود کردن اطلاع‌رسانی، اخبار ضدونقیض و بی‌اعتمادی افکار عمومی به خبرها، نارضایتی مدت‌دار و فراموشی آنچه گذشت. بله! این چرخه‌ایست که هر بار در هر واقعه‌ای که نگاه‌های جامعه را به خود معطوف می‌کند، تکرار می‌شود. این‌بار هم دربارهٔ واقعهٔ (بخوانید فاجعه) جان‌باختن عده‌ای از هموطنانمان در معدن زغال‌سنگ معدنجو طبس هم در بر همین پاشنه می‌چرخد.واقعه‌ای رخ داده که جزو بزرگترین حوادث شغلی در چند سال اخیر دسته‌بندی می‌شود. طبیعی است که افکار عمومی به‌دنبال آگاهی از چندوچون و ابعاد آن، دلایل و قصورهای احتمالی، وضعیت افراد درگیر در حادثه و بسیاری موارد دیگر باشند. و ناگفته پیداست که رسانه‌ها باید بتوانند در محل حادثه حاضر شوند تا اطلاع‌رسانی شفاف و بدون‌پرده از موضوع داشته باشند.

زمانی که پس از چند سال کشمکش، صندوق ملی محیط‌زیست در دولت «حسن روحانی» کار خود را آغاز کرد، قرار بود سرمایهٔ آن صرف راه‌اندازی بسیاری از طرح‌ها و پروژه‌های محیط‌زیستی کشور خصوصاً در بخش خصوصی شود. در چند سال گذشته، این صندوق که سرمایه‌ای یک‌هزار میلیارد تومانی در یکی از بانک‌های کشور دارد، توانسته بود تسهیلاتی برای برخی طرح‌ها و پروژه‌ها فراهم کند. اما در اواخر اردیبهشت، خبر برکناری مدیرعامل این صندوق و انتصاب فردی دیگر که پیش از این هیچ نشانی از او در موضوع محیط‌زیست نبود، در بحبوحهٔ اخبار انتخابات زودهنگام ریاست‌جمهوری گم شد. اما در همین ماه‌ها، خبری از اعطای تسهیلات به طرح‌ها و پروژه‌ها به‌ چشم نمی‌خورد. طرحی برای انتقال سرمایهٔ صندوق به بانکی دیگری در دست پیگیری است و مدیر عامل جدید، انتصاباتی که چارچوب قوانین و مقررات نیستند را انجام داده است؛ تغییراتی که به‌ نظر می‌رسد در دقیقهٔ ۹۰ دولت نیمه‌تمام سیزدهم، باعجله درحال انجامند.