نادره وائلی‌زاده

پاییز از راه آمده و مهاجرت پرندگان زمستان‌گذر به خوزستان آغاز شده است. تالاب هورالعظیم، بزرگ‌ترین میزبان این پرندگان در استان، اما در شرایط بحرانی است. هور در تابستان تشنه ماند و اکنون ۶۰ درصد از تالاب خشک است. فعالیت میدان‌های نفتی هم با شدت ادامه داشته است. ۱۸ مهر، «روز جهانی پرندگان مهاجر»، با شعار «هر پرنده به حساب می‌آید» در حالی فرارسیده که مجوز توسعه میدان نفتی سهراب، نگرانی از نابودی آخرین قسمت آب‌دار و تنها بخش زنده هورالعظیم را به میان آورده است. کارشناسان هشدار داده‌اند که طرح سهراب تبعات جبران‌ناپذیری به‌دنبال خواهد داشت. با این حال، «سازمان حفاظت محیط‌زیست» هنوز به مطالبه لغو مجوز این میدان نفتی پاسخ نداده و بیم آن می‌رود با توسعه طرح‌های نفت، «گنج تالاب‌های خاورمیانه» و شاهراه مهاجرت پرندگان برای همیشه نابود شود.

کارزاری که برای لغو مجوز توسعه میدان نفتی سهراب به راه افتاده، حالا به بیش از ۱۲۰۰ امضا رسیده است. همچنین جامعه محلی نامه‌ای خطاب به ریاست‌جمهوری امضا و ارسال کرده‌اند. کارشناسان نیز درباره تبعات اجتماعی و محیط‌زیستی توسعه نفتی در بکرترین قسمت هورالعظیم و تنها بخش زنده آن هشدار داده‌اند. این اعتراضات بار دیگر مسئله حقوق محیط‌زیست و تخلف سازمان‌ها از قوانین این حوزه را به میان آورده و ضرورت ورود مراجع قضایی به فرایند صدور مجوزهای نفتی در این تالاب بین‌المللی را مطرح کرده است.

زورآزمایی نفت در هورالعظیم، یک بار دیگر با عقب‌نشینی سازمان حفاظت محیط‌زیست، به سود تخریب‌های نفتی رقم خورد. اخیراً سازمان حفاظت محیط‌زیست مجوز اجرای طرح توسعه «میدان نفتی سهراب»، پنجمین میدان نفتی در تالاب هورالعظیم را که با مخالفت کنشگران محیط‌زیست چند سال متوقف شده بود، صادر کرد و اراضی تالابی جدیدی را برای ۲۰ سال در اختیار شرکت نفت قرار داد. «شرکت مهندسی و توسعه نفت» (متن) ۲۸ مرداد در حالی از صدور مجوز محیط‌زیستی میدان سهراب خبر داده که پیش‌ازاین، گزارش ارزیابی محیط‌زیستی این طرح در جلسه ۲۲ آذر ۱۴۰۲ کمیته ارزیابی سازمان حفاظت محیط‌زیست، به‌دلیل احتمال بروز آسیب‌های گسترده و خشک‌شدن بخش‌های قابل‌توجهی از تالاب هورالعظیم، رد شده بود. در پی آن، سازمان‌های مردم‌نهاد در نامه‌ای به «سلاجقه»، رئیس وقت سازمان حفاظت محیط‌زیست، ضمن ابراز نگرانی از فعالیت میدان‌های نفتی در هورالعظیم، خواستار رسیدگی ویژه به تبعات اجرایی‌شدن استحصال میدان نفتی سهراب بر محیط‌زیست این تالاب شدند. حالا طرحی که جزو خطوط قرمز سازمان در سال‌های گذشته بوده، در سکوت و با استفاده از شرایط جنگی مجوزی گرفته است که براساس آن، دست پیمانکاران نفتی برای قطع جریان ورودی آب رودخانه کرخه به هورالعظیم، خشکاندن ۱۸ هکتار و حفاری ۲۴ چاه نفت جدید در بکرترین نقطه هور باز شده است.

تجمع گروهی از کارگران پتروشیمی کارون در ماهشهر بیش از ۲۰ روز است که ادامه دارد. اعتراض این کارگران که به‌صورت پیمانکاری در واحد نگهداری و تعمیرات پتروشیمی کارون مشغول به کارند، برای حذف بخشی از حقوق است. آنها خواستار برابری و عدالت مزدی‌اند. تجمعات که از تیرماه و در محوطه شرکت آغاز شده بود، با ممنوع‌الورود شدن کارگران از هفته اول مرداد، به خارج از ساختمان پتروشیمی و مقابل در شماره یک این مجموعه کشیده شد و حالا در گرمای طاقت‌فرسای بندر ماهشهر، این کارگران همچنان در اعتصاب‌اند. شرکت پتروشیمی کارون یکی از واحدهای مستقر در بندر ماهشهر در جنوب خوزستان است که در جنگ چهل‌روزه، دو بار موشک‌باران شد و به گفته کارگران، همین مسئله دستاویزی برای حذف بخشی از دستمزد آنها شده است.

ششمین محیط‌بان مصدوم در یک ماه اخیر در خوزستان، همچنان در شرایط نگران‌کننده‌ای به سر می‌برد. دو مأمور یگان حفاظت محیط‌زیست خوزستان روز جمعه هنگام تعقیب شکارچیان غیرمجاز مصدوم شدند. حال محیط‌بان «محمد عرب یباراتی» که وخیم گزارش شده بود، رو به بهبود است، اما هنوز به هوش نیامده است. چند روز مانده به ۳۱ ژوئیه (۹ مرداد)، روز جهانی محیط‌بان، مبارزه با متخلفان محیط‌زیست در خوزستان، با شرایط خاص اقلیمی و محدودیت‌های ناشی از جنگ، بار دیگر مسئله حفاظت از جان محیط‌بان‌ها را پررنگ کرده است. تجهیزات مناسب، حمایت‌های قانونی، تغییر رویکرد در پایش مناطق حفاظت‌شده و استفاده از روش‌های نوین حفاظت، از جمله موضوعاتی هستند که در یک سال اخیر و با بالا گرفتن آتش جنگ، به حاشیه رفته‌اند.

چهار سال از اختصاص عوارض آلایندگی به خوزستان می‌گذرد. تاکنون بیش از ۲۶ هزار میلیارد تومان از این اعتبارات به حساب شهرداری‌ها و دهیاری‌های استان واریز شده که طبق قانون باید نیمی از آن به طرح‌های محیط‌زیستی اختصاص یابد. آنچه اما در این سال‌ها همواره محل سؤال بوده، این است که این بودجه در کجا خرج شده و چه تأثیری بر کاهش آلودگی‌های محیط‌زیستی داشته است؟ تاکنون آمارها شفاف نبوده و گزارش‌ها نشان می‌دهد که در سکوت نهادهای ناظر، به این قانون توجهی نشده است. حالا خبر رسیده است که به دلیل شرایط جنگی، آخرین مرحله عوارض آلایندگی خوزستان، به مبلغ بیش از دو هزار میلیارد تومان، برای پرداخت حقوق به کارکنان شهرداری‌ها اختصاص یافته است. این تصمیم در حالی با حضور اعضای کارگروه توزیع اعتبارات عوارض آلایندگی در استانداری خوزستان مصوب شده که مغایر با قانون مالیات بر ارزش افزوده است.

بمباران شبانه اهواز در پنجمین شب متوالی بار دیگر به نزدیکی «بیمارستان بقایی ۲» رسید؛ تنها مرکز شیمی‌درمانی بیماران مبتلا به سرطان در خوزستان، به‌ویژه کودکان، که پیش‌ازاین نیز دو بار تحت‌تأثیر حملات هوایی قرار گرفته بود. این بیمارستان چهارشنبه‌شب، در پی حمله هوایی به یکی از مراکز نظامی اطراف، تعطیل شد؛ اما نیاز حیاتی بیماران به خدمات پزشکی باعث شد کمتر از شش ساعت بعد دوباره به چرخه درمان بازگردد. از ۲۱۱ بیمار بستری، حدود ۹۰ نفر کودک بودند. حدود ۵۰ نفر از این کودکان به سرطان مبتلا بودند و دست‌کم ۱۰ نفر از آنها وضعیت نامساعدی داشتند و انتقالشان دشوار بود.

سریال مجروح‌شدن محیط‌بان‌ها در درگیری با متخلفان همچنان ادامه دارد. این بار دو محیط‌بان «پارک ملی کرخه» در غرب خوزستان توسط شکارچیان غیرمجاز مورد ضرب‌وشتم قرار گرفتند و مصدوم شدند. اکنون اما خبر رسیده است که دو نفر از ضاربان که دستگیر و تحویل نیروی انتظامی شوش شده بودند، چند ساعت پس از بازداشت، در حالی که محیط‌بان‌ها همچنان روی تخت بیمارستان بودند، به دلایل نامعلومی آزاد شده‌اند. این موضوع اعتراض کنشگران محیط‌زیست را به دنبال داشته است. این درگیری ظهر روز یکشنبه در پارک ملی کرخه رخ داد؛ در حالی که چندی پیش نیز دو محیط‌بان در برخورد با متخلفان در مناطق حفاظت‌شده خوزستان مجروح شده بودند.

آب اهواز و روستاهای اطراف آن بار دیگر گل‌آلود و مکدر شده است؛ مشکلی که قرار بود پس از سال‌ها با اجرای طرح آبرسانی «غدیر» برای همیشه رفع شود. اگرچه این طرح در دولت سیزدهم افتتاح شد، اما گرهی از مشکل آب اهواز باز نکرد. حالا با شروع فصل گرم، آب مکدر و گاه گل‌آلود با شدت بیشتری به خانه اهوازی‌ها برگشته است. شهروندان اهواز ناچار به خرید آب گران از تانکرها هستند و برخی روستاییان نیز از کانال‌های آبیاری کشاورزی یا رودخانه کارون آب برمی‌دارند. یک استاد دانشگاه به «پیام ما» می‌گوید: «در زمان افتتاح خط انتقال آب از رودخانه دز به کرخه، که طرحی موقت برای جابه‌جایی محل آبگیر و بهبود کیفیت بود، این‌گونه القا شد که طرح غدیر تکمیل و بهره‌برداری نهایی شده است، در حالی‌ که چنین نبود و در آن زمان پیشرفت طرح ۵۳ درصد بود. تلاش سازمان آب و برق خوزستان برای اصلاح این ذهنیت نیز به نتیجه نرسید و همین مسئله باعث شد طرح غدیر دیگر پیگیری نشود و نیمه‌تمام بماند.» او توضیح می‌دهد: «در طرح غدیر پیش‌بینی شده بود تصفیه فیزیکی آب انجام و سپس به شرکت آبفا تحویل شود. بر همین اساس توسعه تصفیه‌خانه‌های اهواز از دستور کار خارج شد، اما مجری از این تعهد شانه خالی کرد. بنابراین بار اضافه‌ای به تصفیه‌خانه‌های قدیمی وارد شد. نتیجه این شده که اکنون آب با تصفیه ناقص وارد شبکه می‌شود و آب اهواز از نظر کدورت و شوری (EC) به هیچ‌وجه قابل قبول نیست. اگر دستگاه‌های تصفیه خانگی نباشند، مردم باید با احتیاط از آب استفاده کنند.»

تهاجم هوایی به یکی از پتروشیمی‌های ماهشهر در جنوب خوزستان، از آغاز دوباره جنگ پس از دو ماه آتش‌بس شکننده خبر می‌دهد. حوالی ساعت ۷:۳۰ صبح دوشنبه ۱۸ خرداد «پتروشیمی کارون» در ماهشهر هدف حملات هوایی قرار گرفت. این پتروشیمی یکی از پنج‌واحدی بود که ۱۵ فروردین نیز بمباران شده بود. حالا در آستانه سالگرد آغاز جنگ ۱۲ روزه و درحالی‌که سرنوشت مذاکرات هنوز مشخص نشده، حملات دوباره ازسرگرفته شده و خبرهایی از تهاجم به چند استان از جمله اصفهان و تهران منتشر شده است.

پرونده تخلف مدیریت اکتشاف نفت در جنگل‌های زاگرس در شمال خوزستان، بعد از دو سال همچنان مسکوت مانده است. جنگل‌های بلوط و زیستگاه گونه حفاظت شده «سمندر لرستانی» در حالی قربانی جدید اکتشافات نفتی شده است که اعتراض مردم محلی و کنشگران محیط‌زیست به جایی نرسیده و سرنوشت پرونده‌های قضایی نیز در ابهام مانده است. حالا بخش زیادی از جنگل و چشمه‌سارها تخریب شده و گزارش‌های محلی حاکی‌ست جاده‌سازی و کوه‌تراشی و قطع درختان بلوط در شرایط جنگی نیز بدون ممانعت نهادهای نظارتی ادامه داشته است. پیش‌ازاین هم پرونده تخریب‌های ناشی از اکتشافات نفتی در تالاب بین‌المللی «شادگان» بی‌نتیجه مانده بود. در این میان، بیش از ۳۰۰ درخت بلوط و بادام و چشمه‌های منطقه «شاهزاده احمد» در بخش الوار گرمسیری اندیمشک که در مسیر جاده‌سازی و حفاری برای اکتشافات نفت بوده، نابود شده و جنگل‌های چندصدساله بلوط در منطقه دشت لاله نیز در معرض تهدید قرار گرفته است. گویی دست‌های پنهان در کار است تا سیاهی نفت را بجای سبزی زاگرس بنشاند.