«سهراب» در خانه پرندگان مهاجر

سگ‌های کمپ نفت، فلامینگوها را کشتند

اوایل تیر ۱۴۰۲ که محیط‌بان برای سرکشی به نخستین کلونی فلامینگوها در هورالعظیم می‌رود، با آشیانه‌های ویران و پوسته تخم پرندگان مواجه می‌شود و اثری از جوجه فلامینگوها نمی‌یابد. تنها دو هفته از شمارش ۳۶۷ جوجه و ثبت کلونی جدید فلامینگوها در خوزستان و هورالعظیم گذشته بود و حالا همه آن‌ها از بین رفته بودند. درواقع، طعمه سگ‌هایی شدند که کمپ‌های شرکت نفت با خودشان به هورالعظیم آورده بودند. فلامینگوها در مرکز هور، جایی میان دکل‌ها و فلرهای نفتی، آشیانه‌های گلی‌شان را ساخته بودند؛ جایی که آب عمق مناسبی داشت و گمان می‌رفت امن و از تأسیسات نفتی دور باشد. آن تابستان اولین و آخرین جوجه‌آوری فلامینگوها در هورالعظیم بود. محیط‌بان‌ها تا مدت‌ها سوگوار مرگ دسته‌جمعی جوجه فلامینگوها بودند و در آن زمان خشمشان از این حادثه تلخ حتی بیشتر از حفاری چاه‌های غیرمجاز میدان نفتی «یاران» بود، اما این خبر هیچ‌گاه رسانه‌ای نشد.

«موسی مدحجی»، رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های «اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان»، به پیام ما می‌گوید: «این کلونی برایمان خیلی بااهمیت بود و اگر تعداد فلامینگوها بیشتر می‌شد، می‌توانست جاذبه گردشگری هم باشد، چون امکان دیدن آن‌ها با دوربین چشمی وجود داشت. ۳۰۰ تا ۴۰۰ آشیانه در این کلونی برآورد شده بود که همه آن‌ها را سگ‌های شرکت‌های نفتی از بین بردند. با این شرکت‌ها مکاتبه کردیم که برای سگ‌های رهاشده در سایت‌ها و کمپ‌هایی که در هورالعظیم است، چاره‌ای کنند و حداقل غذارسانی را متوقف کنند، اما تاکنون نتیجه‌ای نداشته است.»

نفت صاحبخانه شد

داستان هور و نفت، از حدود دو دهه پیش با واگذاری حدود هشت هزار هکتار از تالاب برای استخراج نفت آغاز شد. هورالعظیم که پیش از آن با ساخت «سد کرخه» نیمه‌جان شده بود، با چالش استقرار چاه‌ها، فلرها و کمپ‌های نفت هم دست‌به‌گریبان شد. در این مدت بیش از نیمی از هورالعظیم خشک شده و در حال حاضر کمتر از ۴۰ درصد آن آب‌دار یا مرطوب است. اما آنچه در این میان کمتر مورد توجه بوده، تأثیر حضور نفت بر حضور پرندگان، به‌ویژه پرندگان مهاجر، در هورالعظیم است.

رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های خوزستان با اشاره به اهمیت هورالعظیم به‌عنوان ایستگاه مهاجرت پرندگان، سه مسیر مهاجرت (کریدور) برای پرندگان در ایران برمی‌شمارد که شامل سیبری، اروپای شرقی و جنوب آفریقا است. هرکدام از تالاب‌های کشور در سایر استان‌ها، متأثر از یکی از این مسیرها هستند، اما تفاوت تالاب‌های خوزستان (هورالعظیم و «شادگان») در این است که پرندگان مهاجر از هر سه مسیر را میزبانی می‌کنند.

در سال‌های اخیر، اما آمارها حاکی از کاهش پرندگان مهاجر به هورالعظیم است. براساس سرشماری‌های زمستانه در سال ۱۴۰۴، ۷۱ هزار و ۵۸۴ قطعه پرنده در این تالاب شمارش شده، در حالی که در سال ۱۴۰۳، ۸۸ هزار و ۵۸۵ قطعه شمارش شده بود.

امنیت زیستگاه، فراوانی غذا، شکار و صید، تغییر اقلیم، آلاینده‌ها و شرایط غیرطبیعی مثل برق و جریانات مغناطیسی از عواملی است که به گفته مدحجی بر مهاجرت پرندگان تأثیر دارد: «در هورالعظیم کاهش جمعیت این پرندگان در پی خشکسالی‌ها و عدم تأمین کامل حقابه هور و تخریب زیستگاه‌ها بوده است. به‌خاطر استقرار شرکت‌های نفتی و وجود جاده‌های زیاد، امکان دسترسی به نقاط بکر تالاب فراهم شده که باعث شده امنیت زیستگاه از بین برود. از سوی دیگر، دکل‌ها و تردد خودروها نیز تأثیر منفی روی زیستگاه گذاشته است. انحلال خاک ناشی از خاک‌ریزی در پروژه‌های جاده‌سازی همچنین موجب شده شوری آب تالاب افزایش یابد و به‌تبع آن زیستمندان و آبزیان که خوراک پرندگان است، کاهش پیدا کند.»

او عوامل انسانی و شعاع اثرپذیری را از مواردی می‌داند که در مطالعات و گزارش‌ها نادیده گرفته می‌شود، در حالی که این عوامل روی حضور پرندگان مهاجر اثرگذار است: «شاید سطح اشغال سایت‌های نفت زیاد به نظر نیاید، اما سطح پراکنش آن‌ها زیاد است و باعث می‌شود اثرپذیری بالا برود. پرندگان مکانی را برای لانه‌گزینی انتخاب می‌کنند که محیطی امن باشد و این نقاط امن در هورالعظیم دیگر پیدا نمی‌شود یا خیلی کم شده است.»

رنج گنج خاورمیانه

تالاب مرزی هورالعظیم در جنوب غربی کشور، آخرین بازمانده تالاب‌های بین‌النهرین است که یک‌سوم آن در ایران و دوسومش در عراق است.

«کرامت حافظی بیرگانی»، عضو «کمیته ثبت پرندگان ایران» (IBRC) و نماینده این کمیته در خوزستان، در گفت‌وگو با پیام ما، هورالعظیم را گنج تالاب‌های خاورمیانه و شاهراه جهانی مهاجرت پرندگان آسیا، اروپا و آفریقا توصیف می‌کند که از ۴۱۱ گونه پرنده ثبت‌شده خوزستان، بیش از ۳۰۰ گونه در هورالعظیم ثبت شده است: «این تالاب میان‌رودان، زیستگاهی خاص با گونه‌های خاص است که بعضی از آن‌ها اندمیک (بوم‌زاد) هستند. در این تالاب پرندگان بومی، پرندگان مهاجر تابستان‌گذر، پرندگان زمستان‌گذر و پرندگان عبوری زیست می‌کنند. ۲۰، ۳۰ گونه از پرندگان در معرض خطر انقراض که در لیست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) هستند، در هورالعظیم دیده شده‌اند؛ از جمله اردک مرمری، سسک نیزار خوزی، پلیکان سفید و اردک سرحنایی. همچنین زیستگاه جانوران کمیابی مثل سمور آبی بین‌النهرین (شنگ خز نرم)، موش دم‌دراز بین‌النهرین و لاک‌پشت فراتی است. برخی پرندگان که تعدادشان در خاورمیانه بسیار کم است نیز در هورالعظیم ثبت شده‌اند؛ مثل مارگردن، آکراس آفریقایی و غول حواصیل. اما متأسفانه شاهد هستیم که هورالعظیم که جزو مهم‌ترین تالاب‌های جهان و مهم‌ترین مرکز پرنده‌نگری خاورمیانه است، در فهرست تالاب‌های رامسر (رامسرسایت) ثبت نشده است.»

او شرایط هورالعظیم را بحرانی توصیف می‌کند و می‌گوید: «طرح‌های نفتی زیستگاه را نابود می‌کند. اگرچه می‌شود این طرح‌ها را با خطرات کمتر اجرا کرد، اما تاکنون این امر اتفاق نیفتاده و مراقبت خاص یا رعایت مسائل حفاظتی را ندیده‌ایم. آلودگی‌ها را نمی‌توان به آلودگی نفتی خلاصه کرد. با حضور نفت در تالاب با آلودگی صوتی و نور، کمپ‌های اسکان، جاده‌سازی و تغییر منظر تالاب مواجه هستیم. دکل‌های بلند برق و سیم‌های طولانی، تالاب را به یک کارگاه تبدیل کرده و با قرار گرفتن در مسیر پرواز پرندگان باعث برق‌گرفتگی و کشته‌شدن تعداد زیادی از آن‌ها می‌شود. ساخت جاده‌ها دسترسی به هر نقطه‌ای را ممکن کرده و به‌خاطر وجود چندین هزار سگ رهاشده که شرکت‌های نفتی با خود به تالاب آورده‌اند، حیات پرندگان و آشیانه‌هایشان به خطر افتاده است.»

به گفته حافظی، این مسئله بسیار پیچیده است و مسئله حضور نفت در هورالعظیم، مسئله حضور انسان در تالاب است: «پیش از این، این پهنه آبی و امنی بود. این‌ها باعث شده که شاید روزانه چهل، پنجاه پرنده که گاه از گونه‌های در معرض انقراض هستند، در هورالعظیم کشته شوند، اما این موضوع به‌دلایل مختلف اصلاً دیده نمی‌شود.»

خلأهای گزارش سهراب

میدان سهراب بعد از میادین نفتی «آزادگان شمالی»، «آزادگان جنوبی»، «یاران شمالی» و «یاران جنوبی»، پنجمین میدان نفتی در هورالعظیم به شمار می‌رود. مجوز محیط‌زیستی طرح توسعه سهراب ۲۵ مرداد ۱۴۰۵ از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست صادر شد، در حالی که کمیته ارزیابی سازمان حفاظت محیط‌زیست در آذر ۱۴۰۲ به‌دلیل احتمال بروز آسیب‌های گسترده و خشکیدن بخش‌های قابل‌توجهی از تالاب هورالعظیم، این طرح را رد کرده بود. این مجوز اعتراضات وسیعی به‌دنبال داشت و کارشناسان، کنشگران و مردم بومی هورالعظیم خواستار لغو مجوز شدند. در طرح توسعه سهراب که برای ۲۰ سال به پیمانکار واگذار شده، قرار است بیش از ۲۰ حلقه چاه نفت، ۶ محوطه سرچاهی جدید، مرکز تفکیک، ایستگاه پمپاژ و ۵۸ کیلومتر خط لوله انتقال نفت در مخزن شماره یک در شمال تالاب اجرا شود که تنها قسمت آب‌دار و زیستگاهی آن است.

«حسین محمودی»، جامعه‌شناس محیط‌زیست و عضو هیئت‌علمی «دانشگاه شهید بهشتی»، در گفت‌وگو با پیام ما درباره اثرات طرح توسعه سهراب بر هورالعظیم به‌عنوان زیستگاه پرندگان مهاجر می‌گوید: «براساس آمارهای سرشماری زمستانه در سال ۱۴۰۴، ۱۴۱ هزار و ۷۲۰ پرنده در خوزستان دیده شده که نیمی از آن‌ها در هورالعظیم بوده است و این عظمت زیستگاه را نشان می‌دهد. با این حال، آنچه در طرح توسعه سهراب تأکید شده و در گفتمان رسمی اداره‌کل محیط‌زیست خوزستان هم اعلام شده، مسائل هیدرولوژیکی تالاب و حقابه است. این موضوع قطعاً مهم است، اما آن چیزی که نادیده گرفته می‌شود، آلودگی‌های صوتی و نوری است. یعنی آن چیزی که پرندگان (که بیشترین تعداد زیستمندان هورالعظیم را تشکیل می‌دهند) را از نظر تعداد و کیفیت زیستگاه تحت تأثیر قرار می‌دهد.»

در گزارش ارزیابی محیط‌زیستی طرح توسعه سهراب، انواع آلودگی صوتی شامل فعالیت‌های تردد وسایل نقلیه سنگین، حمل‌ونقل و دپوی مصالح و تجهیزات، جوشکاری، خاک‌برداری، خاک‌ریزی، فعالیت دیزل‌ژنراتورها، مخلوط‌کن‌ها و لرزاننده‌ها و… مطرح شده که در عملیات حفاری و همچنین حفر کانال، فعالیت کمپرسورها، فن‌ها (خنک‌کننده دستگاه)، سیستم‌های تهویه هوا و تولید هوای فشرده، پمپ‌ها، فعالیت‌های زنگ‌زدایی و شات‌بلاست، تجهیزات و دستگاه‌های تولیدی و تعمیراتی، دستگاه‌های پشتیبانی و نگهداری و وسایل حمل‌ونقل کارکنان از مهم‌ترین عوامل انتشار صوت هستند.

محمودی توضیح می‌دهد: «براساس برآوردهای این گزارش، در عملیات ساخت‌وساز به‌دلیل استفاده از انواع ماشین‌آلات، میزان صدا و ارتعاش در منطقه افزایش می‌یابد و این دستگاه‌ها در زمان کار تراز صوتی معادل ۸۵ تا ۱۱۵ دسی‌بل تولید خواهند کرد که بالاتر از استاندارد شبانه‌روزی معادل تراز صوت ۷۰ دسی‌بل برای محیط باز است. البته منابع دیگر استاندارد صدا برای پرندگان را کمتر از ۵۰ دسی‌بل (حتی ۴۰ دسی‌بل) اعلام کرده‌اند که نشان می‌دهد در این طرح ۲ تا ۲٫۵ برابر تراز یا بالاتر صوت ایجاد خواهد شد که صد درصد باعث ترس و وحشت پرندگان و زیستمندان و فرار آن‌ها می‌شود. به‌خصوص در پرندگان مهاجر که خوی وحشی بیشتری دارند و معمولاً هرگونه صدا و نور، زیستگاهشان را ناامن می‌کند. درباره آلودگی نوری نیز با وجودی که گفته می‌شود فلرها قرار است به خارج از محدوده تالاب منتقل شوند، اما پروژکتورها و نورافکن‌هایی که در پدها نصب می‌شوند را خواهیم داشت که ریتم زندگی و رفتار پرندگان را تغییر می‌دهند.»

او یکی از مشکلات گزارش سهراب را در این می‌داند که آلودگی صوتی و نوری در گزارش وزنی ندارد و مثل این است که برای خالی نبودن عریضه نوشته شده است: «در گزارش، فاصله امن ۱۰۰ تا ۱۸۰ متر برآورد شده، اما مسئله این است که صدا و نور صدها کیلومتر فراتر از حصارها می‌روند و اثرگذاری خود را نه‌تنها در زمان توسعه، بلکه در زمان بهره‌برداری طرح نیز خواهند داشت. این چیزی است که خیلی شرایط را متفاوت می‌کند، ولی در گزارش این‌ها وزنی ندارد، در حالی که همین می‌توانست تصمیم‌گیری کند که این‌جا مناسب توسعه چاه‌ها نیست. درواقع، در این گزارش کسی برای زیستگاه بودن هورالعظیم و منطقه حفاظت‌شده بودن آن وزنی قائل نشده است. گویی گزارش ارزیابی برای مناطق خشکی نوشته شده که اصلاً رنگ و بوی اکوسیستم آبی را ندارد. برای همین است که اداره‌کل محیط‌زیست خوزستان می‌گوید نفت فقط ۲۰۰۰ هکتار را خشک کرده، ولی نمی‌گویند فعالیت‌های نفتی چند پرنده را فراری داده یا گونه‌های دیگر چقدر در معرض خطر هستند.»

محمودی به بخش دیگری از گزارش طرح سهراب درباره کیفیت آب نیز اشاره می‌کند: «براساس این گزارش، در رسوبات آب، فلزات سنگین دیده می‌شود و احتمال افزایش در حین کار را هم مطرح می‌کند، اما اینکه با پایین آمدن کیفیت آب، آبزیان چقدر تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند، هیچ وزنی در گزارش داده نشده است.»

این استاد دانشگاه ادامه می‌دهد: «شرکت نفت می‌گوید که محوطه‌های درون‌چاهی (پد) در حاشیه دایک مرزی است و به ورودی آب به تالاب هم کاری ندارند، بنابراین مشکلی از بابت این طرح وجود ندارد. اما حتی با فرض اینکه میزان آبگیری هور همین مقدار بماند و در ۲۰ سال فعالیت سهراب تغییری نکند، نمی‌توان از بحث اکولوژی تالاب گذشت. تالابی که فقط آب داشته باشد و زیستمندانش مهاجرت کرده باشند، کارکردش را از دست می‌دهد و خدمات اکوسیستمی آن کاهش پیدا می‌کند. بنابراین، همان‌گونه که مهاجرت مردمان هور را باید در نظر داشته باشیم ـ که قطعاً اتفاق خواهد افتاد ـ باید به مهاجرت سایر زیستمندان، از جمله پرندگان، هم توجه کنیم. چراکه مهاجرت پرندگان اکنون در بسیاری از تالاب‌های کشور اتفاق افتاده و به‌دلایل مختلف و آلودگی صوتی و نوری، تعداد پرندگان مهاجر سال‌به‌سال کمتر می‌شود. نمونه آن درنای امید در فریدون‌کنار بود. این گونه‌ها به‌تدریج آن‌قدر کم می‌شوند که روزی به این تراژدی می‌رسیم که منتظر تک‌پرنده باشیم.»

او به ادعای دیگری درباره نبود مطالعات علمی درباره تأثیر فعالیت‌های نفت بر پرندگان مهاجر هورالعظیم، این‌گونه پاسخ می‌دهد: «آنچه به خصلت‌ها و ویژگی‌های تالاب بازمی‌گردد، برای هورالعظیم هم صدق می‌کند، حتی اگر مطالعه نشده باشد. صدها پژوهش در تالاب‌های مختلف وجود دارد که همه یک نتیجه را گرفته‌اند، بنابراین هورالعظیم مستثنی نیست. از آن جمله می‌توان پژوهش‌های میدانی دو دهه گذشته در مورد آلودگی صدا و نور را به‌عنوان نمونه مطرح کرد.»

محمودی حضور پرنده‌ها را بخشی از تقویم زندگی هورنشینان، گاومیش‌داران و صیادان می‌داند: «برای مردمان بومی تالاب، رسیدن مرغابی‌ها و اردک‌ها خبر از یک زمانی می‌دادند. برای همین از سولاستالوژی (Solastalgia، غم بوم‌زاد) صحبت کردم که به تجربه آن را شنیدم؛ یعنی «دلتنگی برای خانه، وقتی که هنوز در خانه‌ای». به عبارت دیگر، سلامت هور، معادل سلامت مردمان هور هم است. اگر خدمات اکولوژیکی هور کاهش پیدا کند، سلامت جسمی و سلامت روان‌شناختی از زاویه دید سولاستالوژی هم پایین می‌آید و این همبستگی مساحت آبی و توان اکولوژیکی و سلامت روان تالاب‌نشینان ثابت شده است.»

خیال خام توسعه

محمودی در ادامه، شعار امسال روز جهانی پرندگان مهاجر را تأکیدی بر ارزش پرندگان می‌داند که هرساله تعدادشان کمتر و عرصه بر آن‌ها تنگ‌تر شده است: «در ادبیات توسعه، گمان می‌رود که تعداد پرنده‌ها زیاد است و اگر چندتایی تلف شوند، اشکالی به‌وجود نمی‌آید، ولی ما در وضعیتی هستیم که هر پرنده مهم است و یک پرنده را هم باید به حساب بیاوریم و این اهمیت انتخاب «هر پرنده به حساب می‌آید» را به‌عنوان شعار امسال روز جهانی پرندگان مهاجر نشان می‌دهد.»

او به خصلت مشهور مهمان‌نوازی ایرانی‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: «مشاهداتم در پژوهش بر روی تالاب‌ها نشان می‌دهد که مردمان تالاب‌ها، به‌ویژه تالاب‌هایی که پرندگان مهاجر دارند، مهمان‌نوازتر هستند. در این محیط افراد به‌گونه‌ای زیست می‌کنند که رفتارهای زیستمندان دیگر می‌تواند به آن شکل بدهد، بنابراین رسم نیست که ما میزبان پرندگان مهاجر باشیم، ولی رسم مهمان‌نوازی را به جا نیاوریم.»