روز جهانی «خاک شور» در ایران

با توجه به اهمیت خاک به عنوان یکی از مهم­ترین اجزاء طبیعت، اتحادیه جهانی علوم خاک در سال ۲۰۰۳ و برای ارج نهادن به اهمیت خاک و جلوگیری از تخریب و نابودی آن، روز ۵ دسامبر که مطابق با ۱۴ آذرماه است را روز جهانی خاک نامید.   سال ۱۳۹۸ قانون حفاظت از خاک به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و مقرر شد که در فاصلهٔ زمانی کوتاه، آیین‌نامه اجرایی آن مصوب و ابلاغ شود که متاسفانه این مهم به انجام نرسید. قطعا اجرایی شدن این قانون به حفظ خاک به عنوان بستر تولیدات کشاورزی و تامین امنیت غذایی کشور کمک می‌کرد. خاک‌ زمین‌های کشاورزی دشت‌های ایران  عموما  از مواد آلی ضعیف و فقیر هستند و باید با بازگرداندن بقایای خاک و استفاده از کودهای آلی این نقص رفع شود.

البته به‌طور موضعی اقداماتی هم انجام شده که می‌توان تشکیل   کمیته‌های سلامت خاک، ماده آلی خاک و کمیته ارزش اقتصادی خاک، در وزارت جهاد کشاورزی را از جمله این فعالیت‌ها برشمرد.

اما مهمترین تهدید فعلی برای خاکهای زراعی ایران چیست؟ طی چهار دهه اخیر یعنی از سال ۱۳۶۰ تا سال ۱۴۰۰ میزان شوری آبهای استحصالی از منابع آب زیرزمینی از ۲ هزار واحد شوری به ۴۴۰۰ واحد شوری افزایش یافته و طبق تعریف وزارت نیرو که آبخوان شور را در محدوده بالاتر از ۲۲۰۰ واحد شوری اطلاق می‌کند لذا آبیاری اراضی کشاورزی به‌وسیله آب‌های شور موجب استقرار نمک روی پوشش خاک‌های مناطق مختلف کشور شده و درنهایت حاصل اینکه خاک‌ها که بستر تامین منابع غذایی کشور هستند به سرعت در حال شور شدن بوده و تبعات آن هم کاهش محسوس عملکرد در تولیدات محصولات زراعی است.

در دیگر سوی ماجرا و در پی محدودیت منابع آبی کشور که هم اکنون تمام کشور را در برگرفته‌، سندی با عنوان سند امنیت غذایی در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب و در تیرماه سالجاری ابلاغ شد که در آن، میزان تولیدات بخش کشاورزی باید ۱۶۰ میلیون تن باشد و بهره‌وری از ۱.۴۵ به ۲.۶ کیلوگرم تولید محصولات کشاورزی در هر متر مکعب آب استفاده شده برسد. همچنین بر اساس این سند بهره‌وری آبیاری از ۴۵ به ۶۰ درصد  و مصرف آب کشاورزی از ۸۰ میلیون متر مکعب به ۵۱ میلیون متر‌مکعب هدف‌گذاری کرده است یعنی اینکه انتظار دولت از بخش کشاورزی کشور آن است که  مصرف آب به طور چشمگیری کاهش یابد و در عین حال تولید مواد غذایی هم افزایش یابد.

در شرایطی که از یک طرف شوری خاک‌ها و کاهش عملکرد محصولات زراعی را پیش رو داریم و از طرف دیگر انتظارات دولت و ملت ایران از کشاورزان که  افزایش تولید همزمان با کاهش مصرف آب درخواست می‌شود با یک معادله پیچیده روبه‌رو هستیم.  این معادله در شرایط کنونی قابل حل نیست. وزارتخانه‌های نیرو و جهاد کشاورزی باید همت طوری برنامه‌ریزی کنند که این سند حداکثر تا پایان برنامه هفتم به طور کامل اجرا شود و از موکول کردن سند به افق ۱۴۲۰ اجتناب گردد چون زمان کوتاه است و تهدید جدی شور شدن خاک‌های ایران پدیده‌ای برگشت‌ناپذیر است.