مددکاران و فعالان حقوق کودک در گفت‌وگو با «پیام ما» مطرح کردند

فراموشی کودکان کار به بهانه «مافیا»





26 آبان 1405، 20:50

فقر اقتصادی، ضعف نظارت و نبود حمایت مؤثر، کودکان را به بازار کار می‌راند. به گفته فعالان حقوق کودک و مددکاران اجتماعی، سیاست‌های جمع‌آوری، به‌جای برخورد با کارفرمایان و خانواده‌هایی که کودکان را وارد مناسبات کاری می‌کنند، بیش از همه خود کودکان کار را هدف قرار می‌دهد. به باور این فعالان، نهادهای مرتبط با طرح موضوع مافیای کار کودک، از مسئولیت خود در قبال این کودکان شانه خالی می‌کنند.

فقر اقتصادی، ضعف نظارت و نبود حمایت مؤثر، کودکان را به بازار کار می‌راند. به گفته فعالان حقوق کودک و مددکاران اجتماعی، سیاست‌های جمع‌آوری، به‌جای برخورد با کارفرمایان و خانواده‌هایی که کودکان را وارد مناسبات کاری می‌کنند، بیش از همه خود کودکان کار را هدف قرار می‌دهد. به باور این فعالان، نهادهای مرتبط با طرح موضوع مافیای کار کودک، از مسئولیت خود در قبال این کودکان شانه خالی می‌کنند.

کاستی‌های قانونی، ضعف نظارت و نبود آمارهای شفاف در ایران، حل مسئله کار کودک را دشوارتر می‌کند. براساس گزارش «وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی»، در سال ۱۳۹۶ حدود ۴۱۰ هزار کودک ۱۰ تا ۱۷ساله در ایران شاغل بوده‌اند. برآوردهای چندمیلیونی برخی فعالان حقوق کودک نیز نشان می‌دهد تعیین ابعاد این پدیده دشوار است.

فاصله میان آمارهای رسمی و برآوردهای غیررسمی از مهم‌ترین نشانه‌های نامشخص‌بودن ابعاد کار کودک در ایران است. گزارش‌های رسمی عمدتاً بر کودکان شناسایی‌شده و گروه‌های سنی مشخص تمرکز دارند. در این گزارش‌ها، کودکان زیر ۱۰ سال، کودکان فاقد مدارک هویتی و آن‌هایی که در کارگاه‌های کوچک، مشاغل خانوادگی و محیط‌های غیررسمی کار می‌کنند، ممکن است از قلم بیفتند.

گزارش‌های مربوط به سال‌های اخیر نیز ارقام متفاوتی ارائه می‌کنند. برای نمونه، گزارش سال ۲۰۲۵ دبیرکل «سازمان ملل متحد» به برآوردی اشاره می‌کند که براساس آن، یک میلیون و ۶۰۰ هزار تا دو میلیون کودک در ایران کار می‌کردند.

 

خیابان، نوک کوه یخ کار کودک

 

تصویر آشنای کودک کار در ذهن ما، دست‌فروشی در گوشه‌وکنار خیابان‌ها و چهارراه‌هاست. اما کودکانی که در خیابان کار می‌کنند، فقط بخش کوچکی از جمعیت شاغلان زیر ۱۸ سال را تشکیل می‌دهند. «امیرحسین شجاعی»، مددکار اجتماعی و فعال حقوق کودک، در گفت‌وگو با پیام ما درباره شکل‌های مختلف کار کودک می‌گوید: «بخشی از کودکان در مغازه‌ها یا کارگاه‌ها مشغول به کار می‌شوند و بخشی دیگر در سطح شهر و مترو دست‌فروشی می‌کنند. گروهی هم به فال‌فروشی، اسفند دود کردن، تکدی‌گری و پاک‌کردن شیشه خودروها و گل‌فروشی در چهارراه‌ها مشغول‌اند. این فعالیت‌ها هم در چهارراه‌ها و هم در محدوده بهشت‌زهرا و حتی پارک‌ها در تهران دیده می‌شود.»

کارگاه‌های تولیدی، کشاورزی، ساختمان، حمل‌ونقل، جمع‌آوری ضایعات، آجرپزی و قالی‌بافی ازجمله حوزه‌هایی‌اند که در آن‌ها کودکان را به کار می‌گیرند. در چنین محیط‌هایی، ممکن است کودک ساعت‌های طولانی کار کند، دستمزدی ناچیز بگیرد و به‌علت غیررسمی بودن رابطه کاری، از حمایت‌های قانونی و نظارتی محروم بماند.

بخشی از کودکان نیز در خانه مسئول نگهداری از خواهران و برادران کوچک‌تر یا کمک به کسب‌وکار خانواده‌اند.

تمرکز بر کودکانی که در خیابان کار می‌کنند، سبب می‌شود گروه بزرگی از کودکان که در محیط‌های دور از چشم مردم کار می‌کنند، کمتر دیده شوند. کار در خیابان فقط بخش آشکار مسئله است و کار کودک در بخش‌های پنهان اقتصاد، ابعاد گسترده‌تری دارد.

 

فقر، عامل اصلی کار کودکان

 

فقر اقتصادی خانواده مهم‌ترین عامل گسترش کار کودک است. بیکاری والدین، تورم، درآمد ناکافی، بیماری، اعتیاد، طلاق، فوت یکی از والدین و زندگی در حاشیه شهرها، خانواده‌ها را به درآمد فرزندانشان وابسته می‌کنند. گاهی کودک فقط کمک‌خرج خانواده است و گاه بخش مهمی از مسئولیت تأمین معاش یا تمامی آن را به دوش می‌کشد.

کار این نان‌آوران کوچک، چرخه فقر را تداوم می‌بخشد. اشتغال، فرصت تحصیل و مهارت‌آموزی را محدود می‌کند و در بزرگ‌سالی، امکان دسترسی فرد را به شغل و درآمد مناسب کاهش می‌دهد. گاه گروه‌هایی از این وضعیت سوءاستفاده می‌کنند و این کودکان را در قالب گروه‌های کاری سازمان‌دهی می‌کنند و با دستمزدهای بسیار پایین به کار می‌گیرند. شجاعی دراین‌باره می‌گوید: «این‌طور نیست که کودک در شبکه‌ای مافیایی استثمار شده باشد یا مثلاً خانواده‌اش او را به چنین شبکه‌ای فروخته باشند. این نمونه‌ها بسیار محدود و نادر هستند. اصل آنچه در میدان و مشخصاً در شهر تهران می‌بینیم، کودکانی‌اند که به‌علت فقر اقتصادی خانواده، مجبورند سر کار بروند تا کمک‌حال خانواده باشند.»

 

جمع‌آوری کودکان کار، پاک‌کردن صورت‌مسئله

 

در دهه‌های گذشته، طرح‌های مختلفی برای سامان‌دهی و جمع‌آوری کودکان کار و خیابان اجرا شده است. تداوم حضور کودکان در خیابان‌ها و کارگاه‌ها نشان می‌دهد این مداخله‌های مقطعی نتوانسته‌اند مشکل را از ریشه حل کنند. شجاعی درباره رویکرد «سازمان بهزیستی» و «شهرداری تهران» در جمع‌آوری کودکان از سطح شهر می‌گوید: «ادعای خودشان این است که با این کودکان برخورد اجباری نمی‌شود و آن‌ها را جذب می‌کنند. درحالی‌که واقعیت خلاف این است. کودکان کار بارها و بارها گفته‌اند وقتی ون‌ها و گشت‌ها آن‌ها را جمع‌آوری کرده‌اند، با زور، توهین، تهدید و حتی ضرب‌وشتم مواجه شده‌اند. در بدو ورود به مراکز نگهداری کودکان کار هم سر آن‌ها را می‌تراشند، به این دلیل که مثلاً در محیط جمعی زندگی‌شان شپش نگیرند.»

او ادامه می‌دهد: «همه این‌ها به کنار، یک مسئله مهم این است که بسیاری از کودکان جمع‌آوری‌شده، اساساً کودک کار نیستند و مشخص نیست به چه دلیل آن‌ها را جمع‌آوری کرده‌اند.»

او برخورد سطحی با این مسئله را چنین توضیح می‌دهد: «علت این مسئله آن است که به‌جای تمرکز بر اصلاح وضعیت، شناسایی کارفرما و توقف بهره‌کشی، صرفاً می‌خواهند کودک را از فضای عمومی حذف کنند تا چهره شهر زیباتر شود.»

مسئله دیگری که در این سال‌ها با انتقاد جدی فعالان اجتماعی روبه‌رو بوده، نحوه جمع‌آوری کودکان کارِ اتباع خارجی است. شجاعی دراین‌باره می‌گوید: «کودکانی که از اتباع‌اند، وضعیت متفاوتی دارند. گاهی می‌بینیم که این کودکان رد مرز می‌شوند یا حتی در گشت‌های جمع‌آوری نیروی انتظامی، کودکان زیر ۱۸ سال را رد مرز می‌کنند. این در حالی است که طبق قانون حمایت از حقوق کودک و کنوانسیون بین‌المللی حقوق کودک، هیچ کودک زیر ۱۸سالی نباید بدون حضور خانواده رد مرز شود. بااین‌حال، گاهی این اتفاق می‌افتد. اساساً ترس و رعبی هم که در این فرایند برای کودک ایجاد می‌شود، چه ایرانی و چه اتباع، محل انتقاد جدی است.»

«الهام رسولی»، فعال حقوق کودکان کار، هم در گفت‌وگو با پیام ما درباره رد مرز کودکان و وضعیت اردوگاه‌های اتباع می‌گوید: «کودکان افغانستانی در کنار محرومیت از آموزش و قرار گرفتن در چرخه کار، ممکن است با خطر بازگردانده‌شدن به افغانستان نیز روبه‌رو باشند. ممکن است در بعضی موارد، کودکانی که اعضای خانواده آن‌ها در ایران حضور داشتند، نیز به‌تنهایی به افغانستان بازگردانده شده باشند.» به گفته او، در فرایند رد مرز، ممکن است کودکان را به اردوگاه‌هایی با شرایط بسیار بد منتقل کنند.

 

منافع مالی در طرح‌های جمع‌آوری کودکان

 

درحالی‌که شماری از کودکان زباله‌گرد زیر ۱۸ سال را با لباس فرم پیمانکاران می‌بینیم، این پرسش پیش می‌آید که چرا طرح‌های جمع‌آوری کودکان کار همچنان ادامه دارند. شجاعی دراین‌باره می‌گوید: «جریانی مالی هم پشت این موضوع وجود دارد. پیمانکاران یا گروه‌هایی که این فعالیت‌ها را انجام می‌دهند، سود و منافعی دارند و می‌خواهند آمارهای خودشان را پر کنند. مثلاً اعلام کنند چه تعداد کودک را جذب یا سازمان‌دهی کرده‌اند تا بتوانند از کمک‌های مردمی بهره‌مند شوند یا ردیف‌های بودجه‌ای داشته باشند که آن‌ها را صرف این کودکان کنند.» به گفته او، منافع اقتصادی به شکل‌های مختلف در این حوزه دخیل‌اند و به تداوم مسئله کار کودک دامن می‌زنند.

این مددکار اجتماعی با فرض اینکه مسئله کار کودک به‌صورت ریشه‌ای حل شده باشد و کودکان کار دیگر در فضاهای عمومی حضور نداشته باشند، اضافه می‌کند: «سازمان‌ها و مجموعه‌های متولی این حوزه که به‌واسطه فعالیت در آن بودجه دریافت می‌کنند، دیگر آن بودجه را دریافت نخواهند کرد. به همین دلیل، بسیاری اوقات برای دریافت بودجه باید آمارشان را پر کنند و اعلام کنند چه تعداد کودک را جذب کرده‌اند. بنابراین، هر کودکی را که در خیابان می‌بینند، حتی اگر کودک کار نباشد و جمع‌آوری او با زور همراه باشد، با خود می‌برند تا بتوانند آمارشان را تکمیل کنند.»

او می‌افزاید: «از طرف دیگر، کار بنیادی، توانمندسازی خانواده و مداخله هدفمند و دقیق به‌جای برخورد با کودک، کار سخت‌تر و پیچیده‌تری است و طبیعتاً ترجیح می‌دهند کار راحت‌تر و ساده‌تر را انجام دهند.»

 

به‌کارگیری کودکان در زنجیره پیمانکاری پسماند

 

زباله‌گردی از دشوارترین و پرخطرترین شکل‌های کار کودک است. کودکان زباله‌گرد در خیابان‌ها و مراکز جمع‌آوری و تفکیک ضایعات با آلودگی، بیماری، جراحت و احتمال سوءاستفاده روبه‌رو هستند. برخی گزارش‌ها از کودکانی حکایت می‌کنند که شب را نیز در محل‌های تفکیک زباله می‌خوابند.

در گزارشی که در خرداد ۱۳۹۸ درباره زباله‌گردی کودکان در تهران منتشر شد، سهم کودکان از ارزش زباله‌های جمع‌آوری‌شده در بخش غیررسمی حدود ۲٫۴ درصد برآورد شده است. شجاعی دراین‌باره می‌گوید: «در حوزه پیمانکاران شهرداری، مشخصاً در زمینه جمع‌آوری پسماند، چون پیمانکاران دست‌چندم وجود دارند و برخی هم مستقیماً طرف‌حساب شهرداری نیستند و با پیمانکاران شهرداری کار می‌کنند، به‌وضوح از کودکان زباله‌گرد استفاده می‌شود. بخش مهمی از کارگران آن‌ها را کودکان تشکیل می‌دهند و این مسئله به‌وضوح دیده می‌شود.»

«لیلی ارشد»، مددکار و فعال اجتماعی باسابقه، در گفت‌وگو با پیام ما، خاطره‌ای را دراین‌باره نقل می‌کند: «در حوزه پسماند و زباله‌گردی، بارها از ارزش اقتصادی زباله و تعبیر ‹طلای کثیف› صحبت شده است. اما در این میان، کودکانی که در وضعیت دشوار و بدون امکان اعتراض، ساعت‌ها کار می‌کنند، سهم اندکی از درآمد این فعالیت‌ها دارند. از صحنه‌هایی که هرگز از یادم نمی‌رود، مربوط به کودکی مهاجر است که به‌تنهایی به ایران آمده بود و احتمالاً شش یا هفت سال بیشتر نداشت. این کودک در محل تفکیک زباله کار می‌کرد. روزی که اتفاقی برای کاری به آن محل رفته بودم، قرار بود پیمانکار یا کارفرما دستمزد او را پرداخت کند. اما در آنجا، مردی به‌عنوان صراف حضور داشت و کودک حتی پولی را که بابت یک ماه کار دریافت می‌کرد، لمس نکرد. قرار بود دستمزدش را به صراف بدهند تا او آن را برای والدین کودک در افغانستان بفرستد. این کودک یک ماه در همان محیط کار کرده بود، در فضایی که روی کارتن‌هایی می‌خوابید که موش‌ها از زیر آن‌ها رفت‌وآمد می‌کردند.»

 

فقر در سایه روایت «مافیا»

 

به گفته شجاعی، تصویری که از شبکه‌های مافیایی در رسانه‌ها ارائه می‌شود، با مشاهدات میدانی او همخوانی ندارد. از نگاه فعالان حقوق کودک، مافیایی جلوه‌دادن کار کودکان، توجه را از مسئولیت نهادهای متولی دور می‌کند. شجاعی می‌گوید: «بُعد مافیایی کار کودک بیش از اندازه پررنگ شده است و این تصویر با واقعیت همخوانی ندارد. البته عوامل فرهنگی هم تأثیر می‌گذارند. ممکن است خانواده‌ها از سن مشخصی ترجیح دهند پسرانشان به‌جای درس خواندن، کار کنند. اما مشخصاً عامل اصلی، فقر است.»

او اضافه می‌کند: «گاهی این ادعا می‌شود که بیشتر کودکان کار وضعیت مالی خوب یا تراکنش‌های مالی بالایی دارند. برخی از مسئولانی که در حوزه کودکان کار فعالیت می‌کنند، چنین ادعاهایی را مطرح می‌کنند. اما این ادعا از واقعیت دور است. دست‌کم می‌توان از سازمان‌های مردم‌نهاد متعددی پرسید که در حوزه کودکان کار فعالیت می‌کنند. آن‌ها هم تأیید نمی‌کنند که وضعیت اقتصادی بیشتر این خانواده‌ها خوب است. واقعیت این است که این خانواده‌ها درگیر فقرند.»

 

اصلاح ساختار، راه‌حل ریشه‌ای است

 

راهکارهای موقتی ممکن است نشانه‌های کار کودک را کاهش دهند یا بپوشانند. از نگاه شجاعی، حل ریشه‌ای مسئله در گرو کاهش فقر است. این فعال حقوق کودک می‌گوید: «تا وقتی ساختارها و سازوکارهای اقتصادی جامعه به همین شکل است و حداقل درآمد کارگر کفاف زندگی را نمی‌دهد، نمی‌توان توقع داشت که فرزند خانواده مجبور به کار نشود. درآمدها و دستمزدهای امروز کفاف زندگی معمولی را نمی‌دهد. خلاف آنچه قانون کار تصریح کرده است که حداقل درآمد باید به اندازه حداقل معیشت باشد، در عمل چنین چیزی محقق نمی‌شود. بنابراین طبیعی است که کودکان وارد چرخه کار شوند.»

لیلی ارشد می‌گوید دولت‌ها موظف‌اند از کودکان حمایت کنند، به‌ویژه در کشوری که به «کنوانسیون حقوق کودک» پیوسته است. او ادامه می‌دهد: «در برخی خانواده‌ها، فقر، اعتیاد و مشکلات دیگر به‌اندازه‌ای جدی است که والدین از اینکه کسی کودک را به کار ببرد، استقبال می‌کنند، چون تصور می‌کنند دست‌کم بخشی از هزینه‌های زندگی، اجاره خانه یا حتی هزینه‌های مرتبط با اعتیاد پدر یا مادر از این طریق تأمین می‌شود. در چنین وضعیتی، کودکان به‌نوعی نان‌آوران کوچک خانواده می‌شوند. اما کودکانی که باید در مدرسه باشند و دوران کودکی خود را سپری کنند، به‌علت شرایط اقتصادی خانواده وارد کارهای سخت و دشوار می‌شوند.»

 

بی‌توجهی به مسئولیت خانواده‌ها و کارفرمایان

 

در ایران، به‌کارگماردن افراد زیر ۱۵ سال ممنوع است و قانون برای اشتغال نوجوانان محدودیت‌هایی تعیین کرده است. امیرحسین شجاعی می‌گوید در عمل، برخوردها متوجه کودک است: «با کارفرما برخورد نمی‌شود و از آن طرف، با خود کودک کار برخورد می‌کنند، گویی او مجرم است. در نتیجه، فضای کار برای کودک ناامن می‌شود. ناامن‌کردن فضای کار کودک نه‌تنها به نفع او تمام نمی‌شود، بلکه با تداوم فقر خانواده، به ضرر اوست. کودکی که تا پیش از این در محیط‌های رسمی‌تر فعالیت می‌کرده است، حالا به‌دلیل ناامن‌شدن فضا مجبور می‌شود پنهانی‌تر و مخفیانه‌تر کار کند. در چنین موقعیتی، سازمان‌های مردم‌نهاد، مددکاران، خیرین و کسانی که از این کودکان حمایت می‌کنند، دیگر نمی‌توانند به‌راحتی به آن‌ها دسترسی داشته باشند و کمکشان کنند.»

لیلی ارشد نیز از بی‌صدایی کودکان کار می‌گوید: «کودکان کار از بی‌صداترین گروه‌های جامعه‌اند، به‌ویژه کودکانی که در کارخانه‌ها، کارگاه‌ها و مراکز قالی‌بافی مشغول به کارند. این کودکان به‌دلیل ناتوانی در رساندن صدای خود به دیگران و همچنین مشکلاتی که خانواده‌هایشان با آن مواجه‌اند، در معرض استثمار قرار می‌گیرند. در بسیاری از مواقع، آن‌ها امکان شکایت و پیگیری قانونی ندارند و نمی‌توانند درباره شرایطی که در آن کار می‌کنند، به جایی اعتراض کنند.»

او ادامه می‌دهد: «کارفرمایان نیز به‌دلیل منافع اقتصادی خود از این وضعیت بهره می‌برند. آن‌ها کودکان را بیمه نمی‌کنند، ساعات طولانی‌تری از آن‌ها کار می‌کشند و با پرداخت دستمزدهای اندک، سود بیشتری به دست می‌آورند.»

 

فاصله میان قانون و واقعیت کار کودکان

 

ارشد درباره اجرا نشدن مقررات کار و شرایط خطرناک کار کودکان، به کارگاه‌های کوچک اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: «برای مثال، کارگاه‌های تولید کیف و کفش چرمی و فعالیت‌هایی که با چسب‌کاری همراه‌اند، ازجمله محیط‌هایی‌اند که بارها نمونه‌های آن‌ها را دیده‌ام و به نظر می‌رسد نظارت کافی بر آن‌ها نیست. در دوره‌ای، مواردی از آسیب‌های جدی جسمی در میان کودکانی دیده شد که در چنین کارگاه‌هایی فعالیت می‌کردند. برخی از این کودکان دچار مشکلات حرکتی و بینایی شده بودند و گزارش‌هایی از آسیب‌های مغزی نیز مطرح بود. در این کارگاه‌ها، از چسب‌هایی استفاده می‌شد که کیفیت مناسبی نداشتند و احتمالاً حاوی مواد سمی بودند. کودکان در فضاهای بسته و بدون تهویه مناسب با این مواد کار می‌کردند، بدون آنکه تجهیزات یا لباس محافظتی در اختیارشان قرار گیرد.»

 

آسیب‌هایی که تا بزرگ‌سالی باقی می‌مانند

 

آسیب‌های کار کودک ممکن است تا بزرگ‌سالی ادامه پیدا کنند. ارشد دراین‌باره می‌گوید: «کودکی که دوران رشد خود را در چنین شرایطی سپری می‌کند، ممکن است خشم، رنج، احساس محرومیت و تجربه‌های تلخ آن سال‌ها را با خود به بزرگ‌سالی ببرد. این تجربه‌ها در هر محیط کاری و در هر شکلی از بهره‌کشی ممکن است بر سلامت روانی و عاطفی او اثر بگذارند.»

او در پایان اضافه می‌کند: «گزارش‌هایی که از وضعیت کودکان کار منتشر می‌شود، ممکن است تلخ و آزاردهنده باشند. اما این تلخی بخشی از واقعیتی است که وجود دارد. باید درباره این وضعیت صحبت کرد و آن را بارها بازگو کرد تا شاید روزی صدای این کودکان شنیده شود و حمایت مؤثری از آن‌ها صورت گیرد.»

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

شبکه‌های اجتماعی چگونه معیار کودکان و نوجوانان را برای سنجش خوشبختی تغییر می‌دهند؟

زندگی‌های بی‌نقص، بچه‌های نگران

یک استاد دانشگاه برنامه‌ریزی اجتماعی و یک پژوهشگر شهری از دلایل توسعه نامتوازن پایتخت می‌گویند

سهم نابرابر از تهران

بهرآسمان؛ جایی که انسان و خرس هر دو بی‌پناه‌اند

بهرآسمان؛ جایی که انسان و خرس هر دو بی‌پناه‌اند

آیین گرامیداشت «مرتضی فرهادی» در مراسم رونمایی از کتاب «کشتکاری، زیست‌بوم‌داری و فرهنگ» برگزار شد

روایت «بازایستادن» مردی برای ایران

کشته‌شدگان واژگونی مرگ‌بار اتوبوس در محور دشت‌عباس به مورموری، به ۱۳ نفر رسید

این جاده بوی مرگ می‌داد

کارشناسان درباره نبود آمار میزان آلودگی آب و خاک به پسماندهای دارویی هشدار می‌دهند

 روی دیگر آنتی‌بیوتیک‌ها

تجربه‌های دوران مدرسه می‌توانند بر مطالبه‌گری زنان در کسب‌وکار اثر بگذارند

ترس از حرف‌زدن از کلاس درس شروع می‌شود

وقتی تصمیم درست دیر می‌رسد

ما همه‌چیز داریم!

پس از توقف جاده‌ای در داراب، اعضای شورای یک روستا به‌دلیل قطع ۸۰۰ درخت، تخریب و تصرف عدوانی با شکایت منابع طبیعی روبه‌رو شده‌اند

راهی از گردنه مرگ تا دادگاه