کارت قرمز «یونسکو»؛ هشدار برای ژئوپارک‌های ایران

یازدهمین نشست «شورای ژئوپارک‌های جهانی یونسکو» از دوم تا چهارم نوامبر ۲۰۲۶ در مقر این سازمان در پاریس برگزار شد. در این نشست، پرونده ژئوپارک‌های جدید، ارزیابی مناطق ثبت‌شده و درخواست‌های تغییر محدوده برخی ژئوپارک‌ها بررسی شد. براساس اطلاعیه رسمی یونسکو، شورا پس از بررسی ۸۱ پرونده، پیشنهاد ثبت ۱۱ ژئوپارک جدید را برای تأیید نهایی به «هیئت اجرایی یونسکو» ارائه کرده است. تصمیم نهایی درباره این پرونده‌ها در نشست بهار ۲۰۲۷ گرفته می‌شود.

بااین‌حال، «علیرضا امری‌کاظمی»، نایب‌رئیس «کمیته ملی علوم زمین و ژئوپارک‌های کمیسیون ملی یونسکو در ایران» و رئیس «شبکه ژئوپارک‌های جهانی ایران»، در گفت‌وگو با «ایسنا» از بررسی ۱۷ پرونده جدید و انتخاب ۱۲ پرونده سخن گفته است. این در حالی است که اطلاعیه رسمی یونسکو تعداد ژئوپارک‌های پیشنهادی برای تأیید نهایی را ۱۱ مورد اعلام می‌کند و توضیحی درباره این اختلاف آماری نمی‌دهد.

در صورت تأیید نهایی پرونده‌ها، کوبا، اتیوپی و نامیبیا برای نخستین‌بار صاحب ژئوپارک جهانی یونسکو می‌شوند. با این اتفاق، دامنه جغرافیایی شبکه جهانی گسترش می‌یابد و حضور کشورهای آفریقایی نیز تقویت می‌شود. در همین نشست، ۶۰ ژئوپارک موجود کارت سبز گرفتند؛ به این معنا که عملکرد آن‌ها برای تمدید چهارساله عنوان جهانی‌شان تأیید شده است. چهار درخواست تغییر محدوده ژئوپارک‌های موجود نیز به تصویب شورا رسید.

اما مهم‌ترین خبر این نشست برای بسیاری از ناظران، حذف ژئوپارک بهشتی در جمهوری چک از شبکه جهانی بود. این ژئوپارک که از سال ۲۰۱۵ عنوان جهانی یونسکو را داشت، پس از دریافت کارت زرد در ارزیابی قبلی، این‌بار کارت قرمز گرفت و عنوان خود را از دست می‌دهد. دلیل اصلی این تصمیم، فروش سنگ‌ها و نمونه‌های زمین‌شناختی، از جمله سنگ‌های قیمتی و فسیل‌ها، در محدوده ژئوپارک بود؛ فعالیتی که ارزیابان یونسکو درباره منشأ برخی نمونه‌های عرضه‌شده و سازگاری آن با معیارهای حفاظتی منطقه ابراز نگرانی کرده بودند.

امری‌کاظمی که همراه با یک ارزیاب از ایسلند، مسئولیت ارزیابی میدانی این ژئوپارک را بر عهده داشته، به ایسنا گفته است پیشنهاد صدور کارت قرمز را ارائه کرده و شورا نیز با آن موافقت کرده است. ژئوپارک بهشتی دو سال پیش کارت زرد گرفته بود و فرصت داشت ایرادهای اعلام‌شده را برطرف کند؛ اما در نهایت نتوانست نظر شورا را جلب کند.

گزارش رسانه‌های جمهوری چک نشان می‌دهد بخش مهمی از اختلاف به فروش سنگ‌ها در موزه‌ای در شهر ترنوف بازمی‌گردد. مسئولان موزه می‌گویند سنگ‌های عرضه‌شده را از فروشندگان معتبر و با منشأ مشخص خریداری می‌کنند و فروش آن‌ها بخشی از سنت دیرینه سنگ‌تراشی و جواهرسازی منطقه است. بااین‌حال، ارزیابان یونسکو درباره منشأ نمونه‌ها و نحوه عرضه آن‌ها قانع نشده‌اند. شورا از مدیریت ژئوپارک انتظار داشته است برای توقف فروش نمونه‌هایی با منشأ نامشخص و رفع نگرانی‌های مطرح‌شده، اقدام مؤثرتری انجام دهد.

مدیریت ژئوپارک پیش‌تر اعلام کرده بود همکاری خود را با موزه قطع کرده است؛ اما این اقدام نیز از نظر شورای ژئوپارک‌های جهانی کافی نبود. اختلاف میان مدیران ژئوپارک و موزه بر سر منشأ سنگ‌های فروخته‌شده، در نهایت به از دست رفتن عنوان جهانی این منطقه انجامید. مقام‌های محلی جمهوری چک این اتفاق را ضربه‌ای به اعتبار منطقه دانسته‌اند، هرچند معتقد نیستند که تصمیم یونسکو لزوماً به کاهش چشمگیر گردشگران منجر شود.

از دست رفتن عنوان جهانی به معنای نابودی جاذبه‌های طبیعی، تعطیلی منطقه یا لغو همه حمایت‌های قانونی آن نیست. ژئوپارک بهشتی همچنان جاذبه‌های زمین‌شناختی و مسیرهای گردشگری خود را دارد؛ اما جایگاهش در شبکه جهانی ژئوپارک‌های یونسکو و اعتبار بین‌المللی ناشی از این عنوان را از دست می‌دهد. این اتفاق نشان می‌دهد ارزش طبیعی یک منطقه، به‌تنهایی برای حفظ عنوان جهانی آن کافی نیست.

کارت زرد؛ آخرین فرصت برای اصلاح

ژئوپارک‌های جهانی یونسکو هر چهار سال یک‌بار ارزیابی می‌شوند. در این فرایند، دو ارزیاب مستقل از منطقه بازدید می‌کنند و وضعیت حفاظت از میراث زمین‌شناختی، مدیریت، فعالیت‌های آموزشی، توسعه پایدار و مشارکت جوامع محلی را می‌سنجند. نتیجه ارزیابی می‌تواند به صدور کارت سبز، زرد یا قرمز منجر شود.

کارت سبز به معنای تأیید عملکرد ژئوپارک و تمدید چهارساله عنوان جهانی آن است. کارت زرد زمانی صادر می‌شود که منطقه در برخی زمینه‌ها با کاستی‌هایی روبه‌رو باشد و باید در یک دوره دوساله توصیه‌های شورا را اجرا کند. اگر مشکلات در این فرصت برطرف نشوند، کارت قرمز صادر می‌شود و ژئوپارک عنوان جهانی یونسکو را از دست می‌دهد.

بنابراین، ثبت یک منطقه در شبکه جهانی پایان کار نیست؛ بلکه آغاز تعهدی مستمر برای حفاظت و مدیریت آن است. ژئوپارک‌ها باید در طول دوره اعتبار خود نشان دهند که برای حفاظت از میراث زمین‌شناختی، آموزش عمومی، توسعه پایدار و مشارکت مردم محلی برنامه دارند و این برنامه‌ها را اجرا می‌کنند. برخورداری از پدیده‌های زمین‌شناختی کم‌نظیر یا تبدیل شدن به مقصد گردشگری، به‌تنهایی برای حفظ این عنوان کفایت نمی‌کند.

قشم یک‌بار از شبکه جهانی خارج شد

ایران نیز تجربه از دست دادن عنوان جهانی ژئوپارک را پشت سر گذاشته است. ژئوپارک قشم در سال ۲۰۰۶ به‌عنوان نخستین ژئوپارک خاورمیانه وارد شبکه جهانی شد، اما به‌دلیل برطرف نشدن برخی کاستی‌ها و ضعف در اجرای الزامات، ابتدا کارت زرد و سپس کارت قرمز گرفت و در سال ۲۰۱۰ از شبکه خارج شد. این منطقه پس از پیگیری‌ها، اصلاحات مدیریتی و جلب مشارکت کارشناسان و جامعه محلی، در سال ۲۰۱۷ دوباره به شبکه جهانی بازگشت.

تجربه قشم نشان داد که حتی برخورداری از ظرفیت‌های طبیعی و زمین‌شناختی کم‌نظیر نیز نمی‌تواند جایگزین مدیریت تخصصی و برنامه‌ریزی مستمر شود. این منطقه با جاذبه‌هایی مانند «دره ستارگان»، «تنگه چاهکوه»، «غار نمکدان» و جنگل‌های حرا، از مهم‌ترین مناطق گردشگری زمین‌شناختی ایران است؛ اما حفظ عنوان جهانی آن به حفاظت از این جاذبه‌ها، سامان‌دهی فعالیت‌های گردشگری و مشارکت جوامع محلی در مدیریت منطقه وابسته است.

ارزیابی ژئوپارک‌های ایران به ۲۰۲۷ موکول شد

ژئوپارک‌های قشم، ارس و طبس قرار بود در سال ۲۰۲۶ دوباره ارزیابی شوند، اما این فرایند به‌دلیل شرایط منطقه‌ای و فراهم نشدن امکان سفر ارزیابان به ایران به تعویق افتاد. به گفته امری‌کاظمی، در صورت فراهم شدن شرایط، ارزیابان در سال ۲۰۲۷ به ایران سفر می‌کنند و وضعیت این سه ژئوپارک را بررسی می‌کنند.

تعویق ارزیابی به معنای صدور کارت زرد یا قرمز برای ژئوپارک‌های ایران نیست و در نشست اخیر یونسکو نیز تصمیمی درباره تنزل وضعیت آن‌ها اعلام نشده است. بااین‌حال، فرصت باقی‌مانده تا ارزیابی بعدی می‌تواند زمانی برای شناسایی و رفع ضعف‌های احتمالی باشد؛ به‌ویژه آنکه پیش‌تر درباره امکانات و ساختار مدیریتی برخی ژئوپارک‌های کشور انتقادهایی مطرح شده است.

برای نمونه، در گزارش‌هایی درباره ژئوپارک ارس به کمبود نیروی متخصص، تغییرات مکرر مدیران، نبود ساختار مدیریتی مصوب و ضرورت تخصیص بودجه کافی اشاره شده است. این موارد به معنای قرار گرفتن ارس در آستانه دریافت کارت زرد نیست، اما از چالش‌هایی حکایت دارد که در صورت بی‌توجهی می‌توانند مدیریت و حفاظت از ژئوپارک را با مشکل روبه‌رو کنند. اجرای برنامه‌های حفاظتی، آموزشی و گردشگری نیز بدون نیروی انسانی متخصص و منابع مالی پایدار امکان‌پذیر نیست.

در همین نشست، پنج ژئوپارک اندونزی برای دریافت کارت سبز پیشنهاد شدند. چهار مورد با رأی موافق همه اعضا روبه‌رو شدند، اما پیشنهاد تمدید اعتبار ژئوپارک «مرانگین» با هفت رأی موافق و چهار رأی مخالف به تصویب رسید. این نمونه نشان می‌دهد حتی درباره ژئوپارک‌هایی که برای تمدید اعتبار پیشنهاد می‌شوند نیز ممکن است اختلاف‌نظر وجود داشته باشد. برخی رسانه‌های اندونزیایی نیز به نگرانی‌هایی درباره فعالیت معدن‌کاری غیرمجاز در محدوده مرانگین اشاره کرده‌اند.

اکنون قشم، ارس و طبس در انتظار ارزیابی دوباره‌اند. این سه منطقه از نظر زمین‌شناختی و گردشگری اهمیت دارند، اما حفظ جایگاه جهانی آن‌ها تنها با تکیه بر این ظرفیت‌ها ممکن نیست. مدیریت منسجم، حفاظت از ژئوسایت‌ها (محوطه‌های دارای ارزش زمین‌شناختی)، تأمین بودجه، آموزش و پژوهش، کنترل فعالیت‌های مخرب و مشارکت واقعی مردم محلی، معیارهایی هستند که باید در عمل دنبال شوند.

سرنوشت ژئوپارک بهشتی و تجربه پیشین قشم، یک پیام روشن برای مدیریت ژئوپارک‌های ایران دارد: عنوان جهانی یونسکو امتیازی نیست که یک‌بار به دست آید و برای همیشه باقی بماند. این عنوان در هر دوره ارزیابی باید با عملکرد قابل دفاع حفظ شود. به تعویق افتادن ارزیابی ژئوپارک‌های ایران نیز نباید به معنای به تعویق انداختن اصلاحات باشد؛ زیرا زمان ارزیابی، فرصت آغاز اقدامات اصلاحی نیست، بلکه زمان سنجش نتیجه اقداماتی است که باید پیش از آن انجام شده باشند.

منابع:

۱. یونسکو، اطلاعیه رسمی نشست شورای ژئوپارک‌های جهانی، ۶ نوامبر ۲۰۲۶.
۲. «رادیو پراگ»، گزارش حذف ژئوپارک بهشتی از شبکه جهانی یونسکو.
۳. «اکسپتس»، گزارش اختلاف موزه ترنوف و شورای ژئوپارک‌های جهانی بر سر فروش سنگ‌ها.
۴. «آنتارا»، گزارش ارزیابی ژئوپارک‌های اندونزی در نشست پاریس.
۵. یونسکو، دستورالعمل ارزیابی مجدد و تمدید اعتبار ژئوپارک‌های جهانی.