نوشدارو برای درختان چیتگر

رویا ۴۰ سال است که ساکن غرب تهران است، خودش را همسایه چیتگر معرفی می‌کند. از روزهایی می‌گوید که حتی در اطراف محل سکونتش مدرسه‌ای نبوده، اما درختان بودند: «من خیلی سال است که ساکن غربم، آن روزها نه خبری از این بلندمرتبه‌سازی‌ها بود و نه برج‌ها، همه ساختمان‌ها دو، سه‌طبقه بودند. هرچه این برج‌ها آمدند، وضعیت منطقه تغییر کرد.» او از روزهایی می‌گوید که دوستان و آشنایانش از مناطق مختلف تهران به عشق سیاحت از چیتگر می‌آمدند، اما آخرین بار یکی از دوستانش بعد از تماشای چیتگر اشک ریخته، گویی باور نمی‌کرده که چیتگر لخت و بدون درخت باشد.

سازمان جنگل‌ها و مراتع در سال ۴۲ پارک جنگلی چیتگر را احداث کرد. همان زمانی که سیاست‌های کنترل مهاجرت به شهرهای بزرگ اجرا می‌شد. توسعه چیتگر تا سال ۴۸ طول کشید. بعد از انقلاب ۵۷، چیتگر به شرکتی وابسته به بنیاد شهید واگذار شد و در ادامه به‌دلیل ضعف عملکرد سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران، متولی بوستان چیتگر شد. از سال ۷۸ و پس از شکل‌گیری منطقه ۲۲، این پارک جزو اراضی این منطقه، زیر نظر شهرداری منطقه ۲۲، اداره و نگهداری شد.

رویا مرداد امسال کارزاری برای جلوگیری از خشکاندن درختان چیتگر ایجاد کرد، زمانی که نظرش به حصارها جلب شده بود: «از اتوبان همدانی کاملاً مشخص بود، درختان کم می‌شدند، ویدئوهای آن هم به‌مرور زمان منتشر شد.»

او در کارزار «درخواست جلوگیری از خشکاندن پارک چیتگر» نوشته: «بخشی از قسمت‌های شمالی آن تبدیل به منطقه دولتی گردیده است. بسیاری از قسمت‌های شمالی، غربی و به‌ویژه شرقی آن را زمین‌خواران تصاحب کرده و برج‌های سر به فلک کشیده علم کرده‌اند. گویا دیگر در اطراف تهران زمین نایاب است و این روند همچنان ادامه دارد. اما اکنون این پارک ارزشمند که یکی از بزرگ‌ترین ریه‌های تنفسی تهران محسوب می‌گردد، از بیماری رنج می‌برد و به بهانه کم‌آبی در حال نابودی است.»

خروج ۲۵ هزار اصله درخت آلوده از چیتگر

روایت‌ها درباره آنچه بر سر چیتگر آمده، متفاوت است؛ آمارها درباره میزان خشک‌شدگی درختان هم در روایت مسئولان و متولیان متعدد است. مدتی پیش رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، به ایسنا اعلام کرد که حدود ۲۵ هزار اصله درخت آلوده در چیتگر قطع شده و حدود ۷ هزار اصله دیگر نیز باید حذف شوند. او مسئله چیتگر را کم‌آبی و انجام‌نشدن به‌موقع عملیات بهداشتی و پرورشی دانست.

نقی شعبانیان، معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران، آمار دیگری از درختان خشک‌شده چیتگر ارائه می‌کند. او به رسانه‌ها گفت: «برآوردهای اولیه بر اساس تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد حدود ۴۱ درصد درختان بوستان چیتگر به‌طور کامل خشک شده‌اند و حدود ۲۸ درصد درختان نیز در معرض خشک‌شدن قرار دارند. البته این آمار هنوز قطعی نیست و بررسی‌های میدانی و نمونه‌برداری از درختان برای دستیابی به آمار دقیق‌تر در حال انجام است.» او وضعیت کنونی چیتگر را مجموعه‌ای از همه عوامل می‌داند که شاید دست‌به‌دست هم داده باشند: در طول حدود ۵۰ سال گذشته، برنامه‌ریزی علمی و فنی مستمر برای نگهداری و پرورش این جنگل به شکل مورد نیاز انجام نشده است.

مقصر کیست؟

هر نهاد دیگری را مقصر وضعیت فعلی چیتگر می‌داند. مثلاً مهدی بابایی، نایب‌رئیس کمیسیون سلامت و محیط‌زیست شورای شهر تهران، تعلل سازمان منابع طبیعی را موجب گسترش آفت در دو بوستان چیتگر و سرخه‌حصار عنوان می‌کند؛ به‌طوری‌که شهرداری برای آغاز اقدامات لازم ناچار به استفاده از ظرفیت قوه قضائیه شد. رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، اما در واکنش به صحبت‌های او به ایسنا گفته بود: «طبق کتابچه طرح مربوط به پارک چیتگر، شهرداری تهران موظف به پیشگیری از آفت‌زدگی و آلودگی درختان بود. ما از سال ۱۴۰۱ با دستگاه قضایی نسبت به اهمال شهرداری در زمینه نگهداری از درختان پارک چیتگر نامه‌نگاری کرده‌ایم و حتی دادستان تهران در مقطعی به این موضوع ورود پیدا کرد و از جنگل بازدید و در ادامه درختان آلوده قطع شد.»

چه بر سر چیتگر آمده است؟

کم‌آبی، تغییرات آب‌وهوایی و سوءمدیریت از جمله دلایلی است که متولیان امر شهر و محیط‌زیست درباره چیتگر اعلام می‌کنند. ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، در گفت‌وگو با پیام ما تأکید می‌کند که مسئله فقط چیتگر نیست: «خشک شدن درختان فقط مربوط به بوستان جنگلی چیتگر نیست و در بوستان‌های سرخه‌حصار و شیان نیز شاهد این وضعیت هستیم. حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد درختان آنها خشک شده‌اند.»

او می‌گوید این اتفاق مختص این دوره مدیریت شهری نیست، اما برخلاف برخی دیگر از اعضای شورای شهر، شهرداری را بی‌تقصیر نمی‌داند: «علت اصلی خشک شدن درختان به این دوره بازنمی‌گردد. حداقل از ۱۰ سال قبل مشکل آفت، کم‌آبی و آبیاری در این بوستان‌ها وجود داشته است. با این حال حرف ما این است که در این دوره می‌شد بهتر عمل کرد. می‌شد جلوی خشک شدن تعداد بیشتری از درختان و گسترش آفت را گرفت.» او تأکید می‌کند: «وقتی مجموعه‌ای را تحویل می‌گیریم، چه بوستان باشد، چه خیابان و چه پارکی در داخل شهر، از روزی که مسئولیت آن را برعهده می‌گیریم باید کم‌کاری‌های دیگران را نیز جبران و مشکلات را اصلاح کنیم. حرف ما همین است. معتقدیم اگر در این دوره به‌ویژه از همان سال اول همت و اهتمام لازم برای جلوگیری از خشک شدن درختان وجود داشت، حداقل شاهد خشک شدن و از بین رفتن درختان به این میزان نبودیم.» او در واکنش به این مسئله که برخی ساخت‌وسازهای منطقه ۲۲ را مقصر خشک شدن چیتگر می‌دانند، می‌گوید: «شنیدم که سخنگوی شهردار تهران گفته است بوستان چیتگر مربوط به دوره‌ای بوده که خود من مسئولیت داشتم. در آن دوره ما مسئولیت داشتیم اما درختان سرخه‌حصار و شیان چرا خشک شده‌اند؟ می‌خواهم بگویم این‌طور نیست که ساخت‌وسازهای منطقه ۲۲ یا دریاچه چیتگر عامل خشک شدن درختان این بوستان باشند. همین اتفاق در شیان و سرخه‌حصار نیز رخ داده است. در آن مناطق نه ساخت‌وسازی مانند منطقه ۲۲ داشتیم و نه دریاچه‌ای وجود داشته است. واقعیت این است که با آفت و بحرانی در زمینه تأمین آب و وضعیت درختان شهر تهران مواجه بوده‌ایم که آثار آن در این سه بوستان بیشتر نمایان شده است. اکنون نیز باید به میزان مسئولیتی که در این پنج سال داشته‌ایم، مسئولیت این وضعیت را بپذیریم. اگر لازم است از مردم عذرخواهی کنیم و برای حل مشکل تلاش کنیم.»

امانی البته تأکید می‌کند که تنها مقصر شهرداری نیست: «این‌طور نیست که بخواهیم تمام مسئولیت را بر گردن شهرداری بیندازیم. مطمئناً اداره منابع طبیعی تهران نیز در این زمینه مسئولیت دارد. این اداره به‌عنوان مالک و متولی اصلی که این مجموعه‌ها را تحویل داده است، باید اخطار می‌داد و موضوع را پیگیری می‌کرد. حتی عکس این اتفاق افتاده و شهرداری مرتب پیگیری کرده اما از آن مجموعه پاسخی دریافت نکرده است.»

آیا عمدی بود؟

ویدئوهای درختان خشک‌شده چیتگر که منتشر شد، برخی از احتمال عمدی بودن قطع درختان گفتند. امانی اما این موضوع را تأیید نمی‌کند: «من واقعاً دلیلی مبنی بر عمدی بودن این اتفاق پیدا نکردم اما قطعاً قصور رخ داده است؛ هم در دوره قبل و هم در دوره فعلی. کارشناسان می‌گویند این مشکل حداقل از ۱۰ سال پیش آغاز شده است. در این مدت دو دوره مدیریت شهری، یکی چهار‌ساله و دیگری پنج‌ساله، فرصت داشتند که اقداماتی انجام دهند تا حداقل تعداد درختان خشک‌شده به این میزان نرسد. اگر از ۳۰ هزار اصله درختی که از بین رفته‌اند، می‌توانستیم تعداد را به ۱۰ هزار اصله کاهش دهیم، ۲۰ هزار اصله درخت به نفع شهر و شهروندان همچنان سبز باقی می‌ماندند. این واقعیتی است که نمی‌توان آن را انکار کرد.»

حقابه تأمین نمی‌شود

اغلب مسئولان از آب به‌عنوان یکی از دلایل خشک شدن چیتگر یاد می‌کنند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که حقابه بوستان چیتگر در گذشته نزدیک به یک مترمکعب بر ثانیه بود، اما این میزان در سال ۱۴۰۲ به حدود ۱۰ لیتر بر ثانیه کاهش پیدا کرد. منابع طبیعی تأکید دارد که قرار بود برای جبران این کمبود، آب کمکی در اختیار پارک قرار گیرد که محقق نشد و به همین دلیل هم موضوع از طریق دستگاه قضایی و مجموعه وزارت نیرو پیگیری شد. مدیرکل منابع طبیعی تهران شهریور گفته بود که حقابه حدود ۷۰ لیتر بر ثانیه آب به این پارک اختصاص پیدا کرده است. آرش میلانی، رئیس سابق کمیته محیط‌زیست شورای شهر تهران که اکنون مشاور سازمان حفاظت از محیط‌زیست است، درباره این حقابه می‌گوید: «این بوستان از گذشته حقابه تثبیت‌شده‌ای داشته است. متولی تأمین این حقابه نیز سازمان آب منطقه‌ای یا وزارت نیرو است. با این حال به دلایل مختلف، حقابه بوستان تأمین نمی‌شود. یکی از این دلایل، اولویت پیدا کردن تأمین آب شرب نسبت به فضای سبز و کمربند سبز شهر تهران است. در چنین شرایطی، میزان آبی که از خط مستقیم انتقال آب کرج به تهران به این بوستان اختصاص پیدا می‌کرد، قطع شده یا سال‌به‌سال به‌شدت کاهش یافته است. ممکن است گفته شود که در مقابل، آب زیرزمینی در اختیار بوستان قرار می‌گیرد اما منابع آب زیرزمینی نیز همچنان با افت مواجه هستند. بنابراین عملاً تأمین آب بوستان با مشکل روبه‌رو شده است. وزارت نیرو براساس حقابه تعیین‌شده باید آب مورد نیاز بوستان را تأمین کند اما واقعیت این است که کلان‌شهر تهران به سمتی رفته که تأمین آب شرب در اولویت قرار گرفته است. حتی در مورد پارک‌های درون‌شهری نیز این وضعیت وجود دارد. این شرایط منابع آبی ماست.»

او با اشاره به تأثیر شرایط اقلیمی بر وضعیت بوستان جنگلی چیتگر تأکید می‌کند: «در کنار مشکلات تأمین آب، باید شرایط اقلیمی و گرم‌تر شدن منطقه تهران را نیز در نظر گرفت. البته بررسی دقیق تغییرات دمایی باید براساس اطلاعات سازمان هواشناسی انجام شود. تا جایی که به یاد دارم، در جریان تدوین برنامه پنج‌ساله شهرداری تهران، مرکز مطالعات پژوهشی انجام داده بود که در آن افزایش دما پیش‌بینی شده بود. در چنین شرایطی با محیطی مواجه هستیم که میزان تبخیر و تعرق در آن افزایش پیدا می‌کند. علاوه بر این، خشکسالی مستمر پنج سال اخیر نیز بر وضعیت منابع آب تأثیر گذاشته است. منابع آبی که از بارندگی‌ها و مناطق بالادست به سفره‌های آب زیرزمینی می‌رسیدند نیز به‌دلیل کاهش بارش‌ها با کمبود مواجه شده‌اند. این عوامل در کنار یکدیگر بر وضعیت آبرسانی به بوستان چیتگر تأثیر گذاشته‌اند.»

زمان طلایی از دست رفت؟

براساس روایت منابع طبیعی، حدود ۲۵ هزار اصله درخت در چیتگر قطع شدند؛ درختانی که به گفته میلانی زمان طلایی برای نجاتشان سپری شد: «در موضوع تأمین آب این بوستان هر سال وعده‌هایی داده شده است. اعلام کرده‌اند که آب در حال تأمین است یا میزان آب تأمین‌شده را به ۱۵۰ یا ۱۷۰ لیتر رسانده‌اند. اعداد مختلفی نیز در این زمینه گزارش شده است. اما پرسش مهم این است که آیا این اقدامات نوشدارو پس از مرگ سهراب بوده‌اند یا خیر؟ وقتی مجموعه‌ای مانند بوستان چیتگر با تنش آبی شدید مواجه می‌شود، باید ظرف یکی، دو سال برای حل مشکل اقدام کرد. اگر اجرای برنامه را سه یا چهار سال به تأخیر بیندازیم، طبیعتاً بوستان دچار تنش آبی شدیدی خواهد شد. به‌ویژه با توجه به خشکسالی پنج سال اخیر که همه از جمله وزارت نیرو و شرکت آب منطقه‌ای به آن اذعان دارند. این موضوع پنهانی نبوده است. در چنین شرایطی تذکرهایی داده می‌شود و دستگاه‌های نظارتی نیز ورود می‌کنند و اقداماتی انجام می‌شود. اما ممکن است زمان طلایی برای اقدام از دست رفته باشد و همین مسئله به خشک شدن درختان منجر شده باشد.»

آینده چیتگر

محمدجواد خسروی، شهردار منطقه ۲۲، دو روز پیش به تسنیم گفت که تا امروز حدود ۲۵ هزار اصله درخت کاشته شده است: «همچنین، قراردادی برای کاشت درختان جدید منعقد شده است تا با اجرای آن تا پایان اردیبهشت‌ماه، ۳۵ هزار اصله درخت دیگر نیز به فضای سبز پارک اضافه شود. بر این اساس، امیدواریم تا پایان اردیبهشت‌ماه، در مجموع حدود ۶۰ هزار اصله درخت در پارک جنگلی چیتگر کاشته باشیم. این اقدام در کنار خروج درختان آلوده و تکمیل شبکه آبیاری، نقش مهمی در بهبود وضعیت پارک خواهد داشت. بنابراین، در پارک جنگلی چیتگر سه اقدام اساسی باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شود: خروج کامل درختان آلوده، تکمیل زیرساخت‌های تأمین آب و آبیاری و کاشت درختان جدید.» امانی، عضو شورای شهر تهران هم با اشاره به جایگزینی درختان خشک‌شده برای سناریوهای آینده پارک جنگلی چیتگر ادامه می‌دهد: «درختانی که چهار سال و پنج سال عمر داشته‌اند، قرار است با نهال‌های جدید جایگزین شوند. حداقل ۱۰ سال زمان لازم است و امیدواریم نسل آینده بتواند بهره‌برداری بیشتری از این درختان داشته باشد.»

رویا، همسایه پارک چیتگر، بعد از شنیدن خبر کاشت دوباره درختان در پارک، آن را به وضعیتی تشبیه می‌کند که جوانان از دست بروند و به‌جای آن میزان تولدها شدت پیدا کند: «افزایش زاد و ولد و بزرگ کردن یک فرد هم هزینه‌بر است و هم زمان‌بر. درست مانند کاشت درخت جدید، درخت ۴ و ۵‌ساله کجا و درخت ۴۰‌ساله کجا.»