سوگل دانائی

تهران بیشتر از بچه‌ها، خودروهایش را دوست دارد. بیشتر از پارک و زمین بازی به فکر اتوبان و خیابان است و بیشتر از کالسکه و دوچرخه، به موتورسیکلت‌هایش توجه دارد. شاهد این گزاره‌ها کودکانی هستند که در فصل فراغت از مدرسه می‌خواهند در شهر وقت‌گذرانی کنند، اما نمی‌توانند. بیش از یک‌ونیم میلیون کودک و نوجوان زیر ۱۵ سال، براساس گزارشی که بازوی مطالعاتی مدیریت شهری منتشر کرده است، «شهروندان نامرئی» هستند و حتی ساختاری مانند «شهر دوستدار کودک»، با مصوبات و ابلاغیه‌های نهادهای بالادستی، نتوانسته است آن‌ها را در نظام برنامه‌ریزی شهری، شهروند کامل به حساب بیاورد.

دومین شهر بزرگ و دومین شهر دارای بیشترین جمعیت حاشیه‌نشین در «خراسان رضوی»، دو ترکیب وصفی برای معرفی شهر «سبزوار» در بیشتر پژوهش‌ها و سخنرانی‌هاست. همین دو ویژگی کافی است که این شهر یکی از اهداف برنامه‌های بازآفرینی شهری در ایران باشد. سبزوار ۲۵۰ هزار نفر جمعیت دارد و از این تعداد، حدود ۷۰ هزار نفر در حاشیه شهر ساکن‌اند؛ سکونتی که به گفته یک کنشگر بازآفرینی، آسیب‌هایی اجتماعی برای شهر ایجاد کرده بود. از سال ۱۳۸۸ مطالعات توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی در سبزوار آغاز شد و در سال ۱۳۹۳ مورد بازنگری قرار گرفت. نتیجه این مطالعات، تنظیم دو برنامه اقدام مشترک بازآفرینی شهری بود که در دوره‌های ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۰ و ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ تعریف و بخشی از آن اجرا شد. «مهدی برزویی»، فعال و کنشگر بازآفرینی است. او در شرایطی که به گفته خودش، شهر با مسائل اجتماعی دست‌به‌گریبان بود، مسئول دبیرخانه حاشیه‌نشینی در سبزوار شد و باید برنامه‌های توانمندسازی و بازآفرینی را اجرایی می‌کرد. او شنبه ۱۴ شهریور، در «خانه وارطان» از تجربه بازآفرینی در سبزوار گفت و مسیرش را با جزئیات تشریح کرد. برزویی توضیح داد که چگونه با خوش‌بینی و گاهی هم فرصت‌طلبی توانست در طول ۱۰ سال، برنامه‌های بازآفرینی در این شهر را با نیت توانمندکردن جامعه پیش ببرد: «اکنون در این محلات، وضعیت فرهنگی ارتقا پیدا کرده است؛ تا جایی که مردم مطالبات خود را براساس تبصره و ماده پیگیری می‌کنند و از دستگاه‌ها مطالبه دارند.»

دو سال پیش، وقتی مسعود پزشکیان در مناظره‌ای تلویزیونی با طعنه به علیرضا زاکانی گفت: «تا آخر می‌مانی»، کمتر کسی تصور می‌کرد آن‌ها دو سال بعد، در مقام رئیس‌جمهوری و شهردار تهران، همکاری‌های مشترکی داشته باشند. شاخص‌ترین همکاری، سپردن بازسازی خانه‌های جنگ‌زده به مدیریت شهری بود و حالا هم مدرسه‌سازی. بیش از یک هفته پیش، خشت‌گذاری ۱۰ مجتمع آموزشی در پایتخت کلید خورد. ۱۰ مدرسه تازه پایتخت اما یک مسئله دارند؛ زمین برخی از آن‌ها در پهنه فضای سبز قرار دارد. معاون اسبق معماری و شهرسازی شهرداری تهران هم می‌گوید قضاوت درباره درستی یا نادرستی این موضوع، منوط به بررسی در کمیسیون ماده پنج است.

|پیام ما| نیم‌قرن پیش، اگر به کسی می‌گفتی می‌توان با یک دوربین خودروهایی را که سرعت غیرمجاز دارند شناسایی کرد، احتمالاً یا می‌خندید یا به عقل گوینده شک می‌کرد. حتی تا همین ۲۰ سال پیش، ساکنان بسیاری از شهرها با خدمات الکترونیک و تلفن‌های گویا هم آشنا نبودند. شاید هنوز هم تاکسی‌های خودران یا پلتفرم‌هایی که هدررفت آب را کنترل می‌کنند، برای بسیاری غریبه باشند. بااین‌حال، شهرهای دنیا با سرعت بالایی از سنت فاصله می‌گیرند و خود را به موجودی هوشمند و زنده تبدیل می‌کنند. یکی از ابزارهای این تحول، هوش مصنوعی است. شهرها با استفاده از هوش مصنوعی، داده و الگوریتم‌های پیشرفته نه‌تنها به خواسته‌های مردم پاسخ می‌دهند، بلکه در تلاش‌اند نیازهای بعدی آن‌ها را پیش‌بینی کنند و خدمات سریع‌تر، بهتر و حتی ارزان‌تری به آن‌ها ارائه دهند. اما همه شهرها این مسیر را مانند هم طی نمی‌کنند. گزارش شاخص شهرهای هوشمند که اواسط مرداد امسال منتشر شد، توضیح می‌دهد هوش مصنوعی چگونه زندگی شهری را شکل می‌دهد.

| پیام ما | خیابان‌های «ایرانشهر» و «سنایی» در هفته‌های اخیر از یک معبر شهری به صحنه‌ای برای مناقشه بر سر نحوه استفاده از فضای عمومی تبدیل شده‌اند؛ مدتی پیش چند کافه به بهانه‌های صنفی پلمب شدند و حالا بنرهایی در خیابان «ایرانشهر» نصب شده و از برخورد با دست‌فروشان به بهانه سامان‌دهی معابر شهری خبر می‌دهد. در سوی دیگر، از نگاه برخی شهرسازان، همین خیابان‌ها توانسته‌اند در ساعات شب، حیات و سرزندگی را به بخشی از مرکز تهران بازگردانند که سال‌ها از فضاهای کم‌تحرک و کم‌مخاطب شهری بوده است. مسئله مدیریت شهری اساساً با این فضاها چیست؟ اگر مسئله دست‌فروشی است، چگونه می‌توان تضاد احتمالی میان آن‌ها با شهروندان یا صاحبان کسب‌وکارها را از بین برد؟ «مریم کهنسال نودهی»، پژوهشگر مطالعات شهری و فرهنگی، در گفت‌وگو با «پیام ما» به این پرسش‌ها پاسخ داده است.

تا همین یک هفته پیش، محمد خوش‌بخت‌ترین آدم روی زمین بود. بیست سال با منصوره زندگی کرده بود که به قول خودش «فرشته بود و خستگی‌ناپذیر» و با «دو دختر که آرام بودند و همدم مادر». تا همین یک هفته پیش، محمد و منصوره برای آینده خیال می‌بافتند و انتظار آمدن پسری را می‌کشیدند که نه‌فقط دخترانشان که کل فامیل چشم به تولدش دوخته بودند. یک هفته بعد اما در خانه، به‌جای مهمانی تولد، مجلس عزا برپا شد. شیون جای خنده و بدبختی جای خوشبختی را گرفت. منصوره را با آرزوی داشتن پسر به خاک سپردند. محمد ماند و نوزادی که «حتی یک روز شیر مادر را نخورد»، با دخترانی که بهانه مادر را می‌گیرند و حرف‌هایی که داغش را بیشتر می‌کنند: «سرکوفت می‌زنند، می‌گویند چرا بردیش این بیمارستان؟» منصوره ذوالفقاری، ۳۹ ساله، بعد از زایمان در بیمارستان «پاستور» بم درگذشت. مرگ او بار دیگر پرونده مرگ مادری در کشور را به جریان انداخته است.

|پیام ما| سرنوشت برگزاری انتخابات شوراهای شهر هنوز مشخص نیست. بر اساس مصوبه شورای عالی امنیت ملی، انتخابات باید دو ماه بعد از پایان رسمی جنگ برگزار شود، اما بر اساس آنچه از اخبار سیاسی استنباط می‌شود، تکلیف پایان جنگ هم هنوز روشن نشده است. بااین‌حال، نایب‌رئیس هیئت مرکزی نظارت بر انتخابات شوراها در تازه‌ترین واکنش از برگزاری انتخابات در پاییز خبر داده است.

گرمخانه‌ها در جنگ چهل‌روزه تعطیل بود. کمتر کسی در روزهایی که تهران زیر حملات موشکی بود، به ساکنان گرمخانه‌ها فکر می‌کرد. بی‌خانه‌ها در شب‌های هول پایتخت، جایی به‌جز ماندن در گرمخانه‌ها نداشتند و وقتی از آنجا خارج شدند، دوباره به پاتوق‌های قبلی برگشتند. این خبر را اولین‌بار یک مددکار به «پیام ما» می‌دهد و بعدتر معاون شهردار هم در گفت‌وگو با روزنامه، آن را تأیید می‌کند. یک جامعه‌شناس شهری اما در واکنش به تعطیلی گرمخانه‌ها می‌گوید: «برای افرادی که در دوره پس از ترک مصرف مواد قرار دارند، از دست دادن این فضای امن می‌تواند روند بهبودی را مختل کرده و احتمال بازگشت به مصرف و حضور در پاتوق‌های مصرف‌کنندگان را افزایش دهد.» در روزهای جنگ حتی دیده شده که افراد بی‌خانمان به خانه‌های ویران‌شده می‌رفتند، وسایل سالم را می‌فروختند و با پول آن غذا می‌خریدند.

|پیام ما| «تهران صاحب منطقه آزاد می‌شود.» این جمله عصاره صحبتی بود که روز سه‌شنبه ۲۶ خرداد، «مهدی چمران»، رئیس شورای شهر تهران، در جمع خبرنگاران داشت. او گفت قرار است در تهران یک منطقه آزاد ایجاد شود «تا به‌عنوان مثال اتوبوس‌ها به‌جای ترخیص در بندر، مستقیماً به همین منطقه آزاد منتقل شده و در همین‌جا ترخیص شوند.» این منطقه در شهر فرودگاهی امام خمینی قرار دارد و مساحت آن ۱۵۰۰ هکتار است. اما آیا این اقدام می‌تواند باعث تسهیل ورود اتوبوس‌ و مترو به پایتخت شود یا ایجاد این منطقه اهداف دیگری دارد؟

پای بوستان «سرخه‌حصار» دوباره به اخبار باز شده است، این بار نه برای درختانش. شهرداری منطقه ۱۳ همان جایی که پارک در آن قرار دارد، از ساخت شهربازی در این بوستان می‌گوید. سازمان منابع طبیعی اما می‌گوید مجوزی برای این کار داده نشده است.

| پیام ما | جمعیت در ایستگاه مترو بهشتی پراکنده است، عده‌ای در انتظار رسیدن قطار پشت خط‌های قرمز ایستادند و گروه دیگر روی صندلی‌ها منتظرند. پسری جوان که هر روز صبح زود گذرش به مترو می‌افتد، خبرِ رایگان شدن دائمی مترو و بی.آر.تی را شنیده است: «من ترجیح می‌دهم، ۵۰ هزار تومان پول بدهم؛ اما مترو این‌قدر شلوغ نباشد.» قطار می‌رسد و صدای «اول ما پیاده شویم و بعد شما» در ایستگاه شنیده می‌شود. جمعیت متراکم در قطار به منتظرانِ در ایستگاه اجازه ورود به قطار را نمی‌دهد: «یک چیز هم رایگان شده، شما نمی‌گذارید؟»

|پیام ما| دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران سوت‌وکور است؛ همچون بسیاری از دانشکده‌ها. خبری از دانشجویان نیست. صدای رعدوبرق است که می‌آید. گنجشکان در آسمان پرواز می‌کنند و از اوضاع ما خبر ندارند. بیش از یک ماه از اعتراض‌های خونین ۱۸ و ۱۹ دی گذشته. شوک فاجعه با یک اضطراب تازه همراه شده؛ سایه جنگ. تهران اما از حال مردمش بی‌خبر نیست. در یک گوشه خود ماشین‌های سوخته را جا داده و در گوشه دیگرش اعلامیه آنها که دیگر بین ما نیستند. «حسین ایمانی‌جاجرمی»، جامعه‌شناس شهری و عضو هیئت‌علمی دانشکده علوم‌اجتماعی دانشگاه تهران، میزبان ماست تا از نسبت شهر و اعتراض و منازعه بگوید و به این پرسش پاسخ دهد که آیا شهرها شاهد اعتراض‌اند یا نقش‌آفرین در آن؟ اینکه راهی برای عبور از این بحران‌ها هست یا نه؟