نوبتِ کنترل آسمان

در آسمان صاف افغانستان، بادبادک‌ها همیشه چیزی بیش از تکه‌هایی از کاغذ و چوب بوده‌اند. کافی است باد مناسبی بوزد تا پشت‌بام‌ها و زمین‌های باز به میدان رقابت تبدیل شوند. چشم‌ها حرکت بادبادک رقیب را دنبال می‌کنند، دست‌ها نخ را می‌کشند و هرکس می‌کوشد با مهارت بیشتری بادبادک خود را بالاتر ببرد. «کاغذپران‌بازی» گاهی با افتادن بادبادکی به پایان می‌رسد و دویدن کودکان برای پیدا کردن آن، بازی دیگری را آغاز می‌کند.

این منظره برای بسیاری از افغان‌ها بخشی از خاطرات جمعی‌شان است. بااین‌حال، حتی یک بازی ساده هم می‌تواند بارها از قلمرو تفریح بیرون رانده و به موضوعی سیاسی و اجتماعی تبدیل شود.

روز پانزدهم مهرماه امسال، رسانه‌ها گزارش دادند «عزیزالرحمان مهاجر»، رئیس امر به معروف طالبان در هرات، فروش بادبادک و تجهیزات آن را ممنوع اعلام کرده و از مأموران خود خواسته است مانع فروش این وسایل شوند. او گفته است این تصمیم پس از درخواست‌ها و شکایت‌های مکرر شهروندان گرفته شده است. به گفته او، بادبادک‌بازی در برخی موارد به حوادث ترافیکی، ایجاد مزاحمت برای مردم و آسیب‌دیدن کودکان منجر شده است.

در شبکه اجتماعی «ایکس» هم این ممنوعیت بحث‌برانگیز شده است. برخی شهروندان می‌گویند طالبان پس از تسلط بر زمین، خیابان‌ها و حریم خصوصی مردم، حالا می‌خواهد آسمان را هم به کنترل خود درآورد.

ممنوعیت تازه از این نظر اهمیت دارد که فروش وسایل بادبادک‌بازی را هم دربرمی‌گیرد. «خبرگزاری فرانسه» در گزارشی در سال ۲۰۲۱ درباره سرگرمی‌های مردم افغانستان نوشت که طالبان در دوره نخست حکومت خود، از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱، ده‌ها فعالیت و سرگرمی به‌ظاهر بی‌ضرر را ممنوع کرده بود که بادبادک‌بازی یکی از آن‌ها بود.

روزی که بادبادک‌ها دوباره پرواز کردند

پس از سقوط طالبان در سال ۲۰۰۱، بادبادک‌بازی دوباره در افغانستان رواج یافت و به‌عنوان بخشی از فرهنگ و بازی‌های سنتی کشور شناخته شد. در هرات نیز کاغذپران‌بازی از سرگرمی‌های قدیمی است که نسل‌های مختلف با آن خاطره دارند. ممنوعیت این بازی، فراتر از محدودکردن یک سرگرمی، به معنای محدودشدن بخشی از زندگی و خاطرات اجتماعی و فرهنگی مردم این ولایت است.

گزارشی به نوشته «اسکات پیترسون» در سال ۲۰۰۱، تصویری از روزهای پس از فروپاشی آن حکومت و بادبادک‌های رقصان در آسمان به دست می‌دهد. در کابل، کودکان دوباره بادبادک‌هایشان را به آسمان فرستاده بودند و فروشندگان، پس از سال‌ها پنهان‌کردن اجناس خود، به کسب‌وکارشان بازمی‌گشتند.

در این گزارش، فروشنده‌ای گفته بود نیروهای طالبان بادبادک‌ها و حتی نخ‌های آن‌ها را می‌سوزاندند. به روایت او، مقام‌های طالبان این بازی را کاری بیهوده می‌دانستند و معتقد بودند مردم وقت و پول خود را صرف سرگرمی نامناسب می‌کنند. یکی از دلایلی هم که برای ممنوعیت مطرح شده بود، احتمال دیدن فضای خصوصی خانه‌ها از پشت‌بام‌ها عنوان می‌شد.

ریشه‌های یک سرگرمی در رمان «خالد حسینی»

بادبادک‌بازی بعدها به یکی از عناصر شناخته‌شده روایت‌های جهانی درباره افغانستان تبدیل شد. خالد حسینی، نویسنده افغان‌آمریکایی، در رمان «بادبادک‌باز» که سال ۲۰۰۳ منتشر شد، بادبادک‌بازی را به بستری برای روایت دوستی، خیانت و احساس گناه میان «امیر» و «حسن»، دو پسر با پیشینه قومی و اجتماعی متفاوت، تبدیل کرد. کتابی که بعدها دستاویز ساخت فیلمی با همین عنوان شد که در آن هم تصویری از کاغذهای رنگیِ به پرواز درآمده در آسمان، در پس‌زمینه داستان، روایت فیلم را کامل می‌کند؛ جایی که پرواز و سقوط آن‌ها با سرنوشت شخصیت‌ها پیوند می‌خورد.

جدای از این ریشه‌های فرهنگی، در بخش دیگری از گزارش اسکات پیترسون آمده است این سرگرمی در دوره «محمد ظاهرشاه»، آخرین پادشاه افغانستان، نیز چنان رواجی داشت که نهاد ملی بادبادک‌بازی زیرمجموعه «کمیته ملی المپیک افغانستان» بود و فروش بادبادک در یک مغازه گاهی به ۳۰۰ تا ۴۰۰ عدد می‌رسید.

حالا آسمان افغانستان قرار است بار دیگر از کاغذهای رقصان و رنگی خالی شود و با اعلام ممنوعیت دوباره این سرگرمی سنتی که دهه‌ها قدمت دارد، سرنوشت بادبادک‌ها به چیزی بیش از جهت و شدت باد بستگی دارد.