مراسم گرامی‌داشت سی‌ونهمین سالگرد پروتکل مونترال و روز جهانی لایه ازن، ۲۴ شهریورماه ۱۴۰۵ با حضور رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، متولی اجرای پروتکل مونترال در کشور، نمایندگان نهادهای بین‌المللی و دستگاه‌های اجرایی در تهران برگزار شد. این مراسم شعار «اقدام جهانی برای سیاره خنک‌تر» را برگزید و بر موفقیت ایران در اجرای تعهدات این پروتکل تأکید کرد.

پروتکل مونترال، به‌عنوان سندی حقوقی، نخستین معاهده بین‌المللی با تعهدات الزام‌آور و ضمانت اجرا برای مقابله با تخریب لایه ازن است. این پروتکل مصداق بارز اثربخشی تلفیق تعهد و اراده سیاسی، دانش و سازوکار مالی محسوب می‌شود که به‌منظور مهار چالش‌های جهانی طراحی شده‌اند. گاهی مواد جدیدی به این پروتکل الحاق می‌شود. برای مثال، در سال ۲۰۱۶ اصلاحیه کیگالی با هدف ادامه مسیر حفاظت از لایه ازن و استفاده از آن به‌عنوان ابزاری برای مقابله با تغییر اقلیم، به پروتکل افزوده شد.

همان‌طور که ذکر شد، در اصلاحیه کیگالی حفاظت از لایه ازن و مقابله با تغییر اقلیم به یکدیگر پیوند می‌خورند.

ایران در اجرای تعهدات پروتکل مونترال موفق عمل کرده است. برای مثال، ایران تا سال ۲۰۲۱ حدود ۸۰ درصد مصرف مواد مخرب لایه ازن را کاهش داده است. هالون‌ها را به‌طور کامل حذف کرده و آموزش‌های فنی اصولی نیز صورت گرفته است. با این اوصاف، ایران در این مرحله به‌خوبی عمل کرده است؛ البته این توفیق، به‌عبارتی، در سایه جایگزینی‌های ساده و کم‌هزینه رخ داده است، نه راهبردهای صنعتی پایدار.

اما با توجه به آنچه در دورنمای مرحله نوین اصلاحیه کیگالی وجود دارد و در زمره تعهدات ژرف‌تر و جدی‌تر قرار می‌گیرد، یعنی حذف مواد مبرد گلخانه‌ای و ایجاد تغییرات اساسی در تجهیزات سرمایشی و گرمایشی که برای لایه ازن مخرب نیستند، ایران با چالش‌های اساسی، موانع تجهیزاتی و ضعف‌های ساختاری مواجه است.

اصلاحیه کیگالی نیازمند حذف تدریجی هیدروفلوروکربن‌هاست؛ موادی که به‌طور بالقوه بسیار بیشتر از کربن‌دی‌اکسید در گرمایش جهانی نقش دارند. این اصلاحیه خواهان حرکت به‌سمت مبردهای طبیعی مانند پروپان، آمونیاک و… است که معنای آن، برنامه‌ریزی برای هزینه‌های قابل‌توجه به‌منظور تبدیل تجهیزات برای کشوری است که اخیراً جنگ، تحریم‌های اقتصادی و ضربات سنگینی بر زیرساخت‌های انرژی را متحمل شده است. قاعدتاً چنین تصمیم‌هایی چالش‌های ایمنی، ساختاری و فنی فراوانی به همراه دارد.

هرچند چنین گذاری به‌هرحال در آینده نزدیک باید روی دهد، همسو نبودن با تصمیم‌های جهانی محیط‌زیستی نیز معضلات فراوانی به دنبال خواهد داشت.

در چنین شرایطی، ایران باید در چارچوب فایده و هزینه، از ورود بودجه‌های خارجی محیط‌زیستی و صندوق‌های چندجانبه در ساختار پروتکل مونترال به‌منظور تغییر فناوری داخلی استقبال کند و پیش از سیاست‌گذاری‌ها، افکار عمومی را برای پذیرش نقش مؤثر خود آماده کند و مصرف‌کنندگان را به انتخاب تجهیزات با بهره‌وری انرژی بالا سوق دهد. ارائه مشوق‌های مالی هدفمند، مثلاً معافیت مالیاتی برای واردات پمپ‌های حرارتی، می‌تواند مؤثر باشد.
همچنین باید مبردهای مصرف‌شده در تأسیسات سرمایشی پیشین به‌طور متمرکز بازیافت شوند؛ زیرا همواره امکان نشت آن‌ها به جو وجود دارد.
البته همه موارد مذکور منوط به تصویب اصلاحیه کیگالی در مجلس شورای اسلامی ایران است.

توفیق ایران در اجرای تعهدات پروتکل مونترال، یک اعتبار است که باید در مسیر پیشبرد اصلاحیه کیگالی حفظ شود و هرگونه قصور در این فرایند می‌تواند به از دست دادن این فرصت منجر شود.