دو روی دامداری عشایری در مراتع

به گفته «جعفر کاویانی»، رئیس اداره امور عشایر استان همدان، عشایر استان ۱۴ هزار و ۲۰۰ نفر در قالب حدود چهار هزار خانوار هستند که هشت‌دهم درصد جمعیت استان را تشکیل می‌دهند و سالانه ۲۰ درصد گوشت موردنیاز استان را تولید می‌کنند. دامداری عشایر در مراتع از دو منظر حائز اهمیت است؛ نخست، نقش آن در مدیریت منابع محیط، در جهت حفاظت، صیانت، اصلاح و توسعه عرصه‌های منابع‌طبیعی و دیگری، نقش آن در تخریب و نابودی عرصه‌های منابع‌طبیعی.

در دیدگاه اول، عشایر آموخته‌اند چنانچه بتوانند مراتع را مدیریت کنند، علاوه بر داشتن مراتع مناسب و علوفه کافی برای تغذیه دام، حفاظت از پوشش گیاهی، حفظ خاک و حفاظت از اکوسیستم‌های مرتعی نیز محقق می‌شود. این عمل مستلزم رعایت زمان ورود دام به مرتع، ظرفیت چرا، مدت‌زمان چرا و تناوب در چرا، اصلاح مراتع با روش‌های بیولوژیکی، توسعه پوشش گیاهی، جلوگیری از فرسایش خاک، حفظ خاک، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی، جلوگیری از بهره‌برداری بی‌رویه از محصولات فرعی مراتع، توجه به شیوه‌های متناوب تولید محصولات دامی و گیاهی و صنایع‌دستی و توجه ویژه به صنعت گردشگری، اکوتوریسم و بوم‌گردی است که می‌تواند علاوه بر تأمین و تولید محصولات دامی، زمینه توسعه اقتصادی را نیز فراهم نماید.

در حالت دوم، عشایر در اثر بی‌توجهی به پتانسیل و توان اکولوژیک مراتع و بهره‌برداری بی‌رویه از آن‌ها، سبب بروز سیر قهقرایی در پوشش گیاهی و در مرحله دوم، سبب بروز سیر قهقرایی در خاک، فرسایش خاک و نابودی بستر حیات می‌شوند. لذا باید مسئله مدیریت مراتع را جدی گرفت، سامان عرفی عشایری و روستایی را از یکدیگر تفکیک نمود و صیانت و حفاظت از این عرصه‌ها را نیز مدنظر داشت تا از بهره‌برداری مستمر و بی‌وقفه از مراتع ممانعت به عمل آید و یکی در نبود دامداران عشایری یا روستایی دیگر، مراتع را مورد چرا قرار ندهد.
پیش‌تر، عشایر بذرهای جمع‌آوری‌شده در زمان ییلاق یا قشلاق را داخل کیسه‌ای سوراخ‌سوراخ می‌ریختند و به گردن بز پیشرو می‌آویختند تا بذرها پس از ریزش روی زمین، با پای دام‌های گله به زمین بچسبند. این امر یک روش اصلاح مراتع بود. همچنین عشایر در زمان چرای دام، تمامی مراتع را در یک نوبت و یک‌جا چرا نمی‌کردند، بلکه مراتع خود را به چند قسمت تفکیک می‌کردند و هر ماه یک قطعه را چرا می‌کردند. با این کار، در هر مرحله به قطعات دیگر استراحت می‌دادند و گیاهان فرصت رشد و زادآوری طبیعی را پیدا می‌کردند. این عمل نیز شیوه اصلاح مراتع بود.
همچنین دامداران عشایر، گونه‌های گیاهی را به‌خوبی می‌شناسند. زمانی که در اثر چرای شدید، گیاهان درجه سه و سمی رشد می‌نمایند و در اثر رقابت فرصت رشد بهتری پیدا می‌کنند، عشایر نسبت به توقف چرا در آن منطقه اقدام می‌نمایند و قطعات دیگر را مورد چرا قرار می‌دهند. لذا عشایر چه به لحاظ زمان ورود به مرتع و چه به لحاظ مدت‌زمان چرا و همچنین شناخت گیاهان، از تبحر و مهارت کافی برخوردارند.

با توجه به اینکه تعداد دام عشایر نسبت به دامداران روستایی کم است ــ حدود ۴۷۰ هزار رأس ــ و جمعیت آنان نیز ۱۴ هزار و ۲۰۰ نفر است که رقم کمی به شمار می‌رود، هرچند در ۳۵ درصد از مراتع، در سامان‌های عرفی مشخص‌شده، مشغول هستند، اما به‌عنوان بخشی از جامعه تولیدی، نقش مهم و مؤثری در اقتصاد و تولید محصولات دامی ایفا می‌نمایند. البته با مسائل و مشکلات عدیده‌ای در مسیر کوچ و استقرار در مراتع روبه‌رو هستند و لازم است دولت و دستگاه‌های اجرایی برای رفع مشکلات مسیر ایل‌راه‌ها، تأمین آب شرب دام و عشایر، رسیدگی به مسائل بهداشتی، تأمین علوفه، استفاده از تسهیلات بانکی، تحصیل فرزندان آنان، اسکان موقت، استفاده از سازه‌های مناسب، وسایل حمل‌ونقل و امکانات رفاهی، اقدامات لازم را به عمل آورند.