«خشت اول؛ آموزش» عنوان رویدادی بود که یک ماه مانده به شروع سال تحصیلی، با حضور رئیس‌جمهوری، استاندار و شهردار تهران برگزار شد و جزئیات مدرسه‌سازی در شهر تهران را روشن کرد. «شهردار تهران جزو اولین کسانی بود که در هیئت دولت اعلام کرد حاضر است ۱۱۰ مدرسه بزرگ در تهران بسازد و از همان ایام مدام پیگیر موضوع بود.» این جملات «علیرضا کاظمی»، وزیر آموزش‌وپرورش، در مراسمی است که روز ۳۱ مرداد برگزار شد.

شهردار؛ داوطلب ساخت مدرسه

شاهد صحبت‌های او، حرف‌های علیرضا زاکانی، شهردار تهران، در نشستی خبری در سال ۱۴۰۳ بود. در آن روزها، مسعود پزشکیان از کمبود مدرسه گفته و خواسته بود تا «شهرداری‌ها در نهضت مدرسه‌سازی به کمک دولت بیایند تا مدارس باکیفیت ساخته شود.» زاکانی پس از این صحبت‌ها اعلام کرد: «تهران دو هزار و ۸۰۰ مدرسه دارد که بخش زیادی از آن فرسوده است. ما خود را متعهد می‌دانیم که با شیوه جدیدی به دولت کمک کنیم و دو سال برای این ایده در حال تلاش هستیم. با ایده رئیس‌جمهور در حمایت از آموزش‌وپرورش، ایده ما تسهیل شد و لایحه‌ای را دراین‌خصوص به شورا ارائه خواهیم کرد. در این جلسه بنا شد ۸۰ مجتمع به‌عنوان مقدمه کار ساخته شود که عدد فوق‌العاده بالایی است، ولی به آن قانع نیستیم. ۵۶ نقطه در پنج منطقه لکه‌گذاری شد و ۱۵ نقطه در منطقه ۲۲ نیز اضافه می‌شود. هدف این است که ساخت آن‌ها سریع‌تر انجام شود. براساس لایحه‌ای که به شورا می‌دهیم، ۸۰ مجتمع آموزشی برای ارائه خدمت به دانش‌آموزان و معلمان احداث می‌شود.»

آدرس مدرسه‌های جدید پایتخت

درنهایت، بهار ۱۴۰۴ جلسه‌ای با موضوع هم‌اندیشی و تبادل‌نظر درباره تأمین سرانه‌های آموزشی تهران برگزار شد. براساس اطلاعاتی که از آن جلسه به «پیام ما» رسید، ۸۷ پلاک برای ساخت مدرسه در تهران در نظر گرفته شده بود که ۵۸ پلاک آن در پهنه G قرار داشت؛ بوستان‌های عمومی و بوستان‌های ویژه. یک سال‌ونیم پس از آن جلسه، همکاری شهرداری و آموزش‌وپرورش ادامه داشت و درنهایت، اواخر مرداد گام نخست مدرسه‌سازی برداشته شد. محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، در این مراسم اعلام کرد که با همکاری شهرداری تهران، ساخت ۸۰ مجتمع آموزشی در متراکم‌ترین مناطق تهران در حال انجام است: «مناطقی مانند ۱۵، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰ و ۲۲ از مناطقی هستند که این طرح در آن‌ها در حال انجام است.»

شهردار تهران هم در این مراسم گفت: «ما در هدف‌گذاری با وزیر آموزش‌وپرورش، ساخت ۴۵۰ مجتمع آموزشی بزرگ را مدنظر قرار دادیم و اعلام کرده‌ایم که نگهداشت آن را نیز خودمان انجام دهیم که آموزش‌وپرورش اساساً درگیر کالبد ساختمان نشود. ما از ۴۵۰ مجتمع موردنظر، ۸۰ مجتمع را در اولویت قرار دادیم.» از میان ۸۰ مجتمعی که شهردار تهران می‌گوید، مدرسه‌سازی در ۱۰ زمین آغاز شده است. از میان زمین‌های شناسایی‌شده، دو مورد در منطقه ۱۵، یک مورد در منطقه ۱۷، سه مورد در منطقه ۱۸، یک مورد در منطقه ۱۹، دو مورد در منطقه ۲۰ و یک مورد هم در منطقه ۲۲ قرار دارد. زیربنای این ۱۰ مدرسه ۲۵۶ هزار و ۹۴۶ مترمربع است و بودجه موردنیاز برای اجرای آن‌ها نیز بیش از ۱۴٫۹ همت برآورد شده است.

براساس اطلاعاتی که به «پیام ما» رسیده، برخی از زمین‌های شناسایی‌شده دارای کاربری پارک و فضای سبز هستند. برای مثال، زمینی در منطقه ۱۸، در شمس‌آباد و جنب خیابان مختار سلیمانی، در زیرپهنه G111 قرار دارد. زمین دیگری در منطقه ۱۸ و ناحیه چهار نیز دارای دو زیرپهنه S و G111 است. زمین شناسایی‌شده دیگری در منطقه ۲۰، در بلوار شهید رجایی، هم در پهنه G111 قرار دارد. زمین دیگری در منطقه ۱۵، در کیانشهر جنوبی، نیز دارای کاربری G111 و G322 است. زمین دیگری هم در منطقه ۲۰ شناسایی شده که در زیرپهنه G و حریم گسل قرار دارد. در این میان، زمین‌هایی هم وجود دارند که کاربری آن‌ها آموزشی است. حتی تصاویر هوایی برخی از زمین‌های دارای کاربری فضای سبز نشان می‌دهد که فضای سبزی در آن‌ها ایجاد نشده است.

۱۰ مجتمع یا ۸۰ مجتمع؟

سایت دبیرخانه شورای‌عالی معماری و شهرسازی، شنبه هفتم شهریور، توضیحاتی درباره این مدارس داد: در بررسی‌های انجام‌شده، حدود ۸۰ موقعیت در فضاهای سبز و پارکی تهران که برای احداث مدارس معرفی شده بود، به‌صورت یک‌به‌یک بررسی شد. این بررسی در کارگروهی متشکل از نمایندگان وزارت راه و شهرسازی، شهرداری تهران و استانداری تهران و با راهبری استاندار انجام گرفت و تعداد موقعیت‌های پیشنهادی به حدود یک‌پنجم کاهش یافت. در ادامه تأکید شد: با توجه به اینکه در برخی قطعات فضای سبز تهران، عرصه‌های خالی، ازجمله محل‌های سابق پارکینگ یا فضاهای باز چندمنظوره، وجود دارد، تلاش شد در سایت‌های معدودی که تعداد آن‌ها نسبت به پیشنهاد اولیه به حدود یک‌پنجم کاهش یافته است، مراکز آموزشی در بخش‌های فاقد پوشش درختی مستقر شوند تا اندکی از کمبود سرانه آموزشی تهران جبران شود. هرچند شورای‌عالی از کاهش موقعیت‌های پیشنهادی برای ساخت مدرسه می‌گوید، شهردار تهران و استاندار بر عدد ۸۰ تأکید دارند.

همه‌چیز منوط به کمیسیون ماده پنج است

کارشناسان شهرسازی می‌گویند ساخت‌وساز در پهنه G با محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌ای روبه‌روست. براساس طرح تفصیلی، سطح ساخت‌وساز در پهنه G111 نیز عمدتاً تا سه درصد و ارتفاع آن حداکثر دو طبقه است؛ ساخت‌وسازهایی که به گفته آن‌ها، عمدتاً به کاربری‌های در خدمت پارک اختصاص دارند.

بااین‌حال، شرط ساخت‌وساز در پهنه G و قضاوت درباره آن، منوط به بررسی در کمیسیون ماده پنج است. «عبدالرضا گلپایگانی»، معاون اسبق معماری و شهرسازی شهرداری تهران، می‌گوید: «G چند کد دارد. ما پارک‌هایی در مقیاس شهری، پارک‌هایی در مقیاس محله‌ای و پارک‌هایی در مقیاس منطقه‌ای داریم. در میان پارک‌های مقیاس شهری، از آنجا که این پارک‌ها بسیار بزرگ هستند، ممکن است در بخشی از آن‌ها به احداث مدرسه اقدام شود و این اقدام واقعاً آسیبی به فضای پارک وارد نکند؛ منتها این امر منوط به تصویب در کمیسیون ماده پنج و کمیسیون مقیاس شهری است.» گلپایگانی با تأکید بر اینکه جزئیات پروژه را نمی‌داند، می‌گوید: «درحال‌حاضر نمی‌توان قضاوت کرد که آیا این کار صددرصد درست است یا صددرصد غلط. اما به‌طورکلی، اگر زمین معوض وجود دارد، مدارس باید در زمین معوض ساخته شوند. اگر می‌خواهند این کار را در پارک‌های مقیاس شهری انجام دهند، باید در کمیسیون ماده پنج برای آن مصوبه بگیرند. فرایندهای قانونی بخشی از ساختار مدنیت و شهرنشینی هستند. اینکه گروهی به این نتیجه برسد که انجام این کار بهتر است، ممکن است درست نباشد. واقعاً از زاویه دید دیگران، ممکن است اولویت چیز دیگری باشد.» به گفته معاون اسبق معماری و شهرسازی شهرداری تهران، ارزش فرایند رسمی از ساخت مدرسه، پارک و هر چیز دیگری بالاتر است. او ادامه می‌دهد: «اگر به بهانه‌های مختلف فرایندهای قانونی را دور بزنند و کنار بگذارند، درواقع مدنیت را پس می‌زنند. اصل مشکل من با این موضوع این است که روال‌ها و فرایندهای مدنی باید طی شوند تا تصمیمی پایدار، منطقی و منطبق بر قوانین گرفته شود. اگر این فرایند طی نشود، حتی اگر کار درستی هم باشد، اساس کار با خدشه مواجه می‌شود. اساس مدنیت، تبعیت از قانون و فرایندهای مدنی است.» به گفته او، فرایند مدنی اجازه نمی‌دهد در هر نقطه‌ای مدرسه یا مسجد ساخته شود، مگر اینکه آن طرح از روال قانونی کمیسیون ماده پنج عبور کرده باشد. اگر عبور کرده باشد، درست است. او می‌گوید:« حکم کلی نیز وجود ندارد که در هیچ پارکی نباید مسجد، مدرسه یا یادمان شهدا ساخت؛ این حکم قانونی نیست. اگر هم چنین حکمی وجود داشته باشد، قابل‌تجدیدنظر است و باز از طریق فرایندهای قانونی در کمیسیون ماده پنج بررسی می‌شود. یعنی همه‌چیز را باید پس از تصویب در کمیسیون ماده پنج بررسی کرد و تا پیش از آن نمی‌توان اظهارنظر قطعی کرد». حالا باید دید این زمین‌ها به کمیسیون ماده پنج می‌روند و پس از بررسی، همکاری دولت و شهرداری باز هم ادامه پیدا می‌کند یا نه؟