| پیام ما | وقتی از سکونتگاه‌های غیررسمی حرف می‌زنیم، عمدتاً تصاویر زاغه‌نشینان یا حاشیه‌نشینان به ذهن می‌رسد؛ درحالی‌که براساس ادبیات رسمی، ساکنان این نوع سکونتگاه‌ها که عمدتاً مهاجران روستایی یا محرومان جامعه شهری هستند، گاهی درون محدوده‌های شهری نیز زندگی می‌کنند. براساس آنچه در پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی آمده است، این نوع سکونت عمدتاً به مناطقی اطلاق می‌شود که خارج از برنامه‌ریزی رسمی و قانون توسعه شهری و گاهی بدون مجوز در شهرها شکل گرفته‌اند. نداشتن مالکیت رسمی و محرومیت از خدمات و زیرساخت‌های شهری، ازجمله ویژگی‌های این نوع سکونت است. در دنیا بیش از ۴۲ درصد جمعیت کشورهای درحال‌توسعه در این نوع سکونتگاه‌ها زندگی می‌کنند؛ به‌طوری‌که می‌توان گفت در دنیا از هر ۶ نفر، یک نفر ساکن سکونتگاه غیررسمی است.

در ایران تاکنون چند سند با رویکرد توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی تدوین شده است. این سندها شامل مجموعه اقداماتی است که برای ساماندهی فضایی بافت‌های غیررسمی پیشنهاد می‌شود و باید رویکردی از پایین به بالا داشته باشد؛ برنامه‌هایی که باید همه اقشار محروم و فقیر جامعه را در تعیین سرنوشت خود شریک کنند و علاوه‌بر ارتقای زیرساخت‌های خدمات شهری، پروژه‌هایی برای توانمندسازی گروه‌های آسیب‌پذیر اجتماعی، نظیر کودکان و معلولان، داشته باشند.

اما سؤال اینجاست که اسناد توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی در ایران تا چه اندازه این کارکردها را پیدا کرده‌اند؟ «کمال اطهاری»، پژوهشگر اقتصاد سیاسی، معتقد است رویکردها باید از دست‌گیری فقرا به‌سمت رویکردهای دانش‌بنیان بروند. او با انتقاد از نگاه حاکم بر فعالان مدنی و سیاسیون، رویکردها و اقدامات را آماتوری می‌خواند که دانش را به خرد تبدیل نمی‌کنند.

«حمید رمضانی»، رئیس پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاددانشگاهی، نیز با مرور اسناد نوشته‌شده در این حوزه، آخرین سند را مطلوب‌ترین گزینه می‌داند که در آن رویکرد نهادسازی شکل گرفته است. اجرای این سند از خرداد امسال آغاز شده است و به همین بهانه، نشستی در خانه آفرینش‌های شهری ایران (وارطان) برگزار شد تا درباره این سند و تله‌های فضایی فقر گفت‌وگو شود. «پیام ما» بخش‌هایی از این نشست را پوشش داده است که در ادامه می‌خوانید.

تغییر نگاه به سکونتگاه‌های غیررسمی

سندها و برنامه‌ها با سکونتگاه‌های غیررسمی چه کردند؟