مازندران سال‌هاست با مسئله انباشت و دفن پسماند دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ مسئله‌ای که در دو سایت انجیلسی بابل و عمارت آمل، شکل و سابقه متفاوتی پیدا کرده است.

سایت انجیلسی بابل در سال ۱۳۷۷ قرار بود تنها برای یک سال به‌عنوان محل انتقال و پردازش پسماند مورد استفاده قرار گیرد، اما این دوره موقت نزدیک به سه دهه ادامه پیدا کرد. نقطه عطف انجیلسی، ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ بود؛ تاریخی که ورود زباله به این سایت متوقف شد. با این حال، توقف ورود زباله به معنای پایان مسئله انجیلسی نبود. حجم پسماندهای انباشته‌شده همچنان در سایت باقی مانده است. یکی از مهم‌ترین مسائل نیز مدیریت شیرابه تولیدشده از این توده زباله است؛ مشکلی که با وجود توقف ورود زباله، هنوز حل نشده است.

عبدالرضا دادبود، معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری مازندران، مرداد امسال درباره وضعیت انجیلسی گفت محور اصلی ساماندهی این سایت، مدیریت و تصفیه شیرابه‌های موجود است. به گفته او، حتی پسماندهای قدیمی نیز می‌توانند سال‌ها شیرابه تولید کنند و به همین دلیل، افزایش ظرفیت تصفیه شیرابه در دستور کار قرار گرفته است.

از سوی دیگر، موضوع آینده سایت نیز همچنان مطرح است. مهدی یونسی‌رستمی، استاندار مازندران، شهریور امسال از برنامه‌ای برای ساماندهی حدود ۶ هکتار از محدوده انجیلسی با مشارکت بخش خصوصی خبر داد و سرمایه‌گذاری بیش از ۵۰۰ میلیارد تومانی و اجرای طرح در یک بازه شش‌ماهه را مطرح کرد. فرماندار ویژه بابل نیز از آمادگی برای ایجاد کارخانه‌ای مدرن برای پسماند، بدون دفن زباله در انجیلسی، خبر داد.

در آمل اما داستان «عمارت» به امروز محدود نمی‌شود. این سایت که در محور هراز قرار دارد، از دهه ۵۰ محل دفن پسماند بوده و طی چند دهه، زباله شهرهای مختلف منطقه در آن انباشته شده است. در این سال‌ها طرح‌های مختلفی برای انتقال یا تعطیلی عمارت مطرح شد؛ از ایجاد کارخانه کمپوست و زباله‌سوز تا انتقال پسماند به نقاط دیگر، اما هیچ‌کدام به نتیجه نهایی نرسید. نزدیکی سایت به رودخانه هراز و سد در حال ساخت نیز نگرانی‌ها درباره ادامه فعالیت آن را بیشتر کرده است.

حالا پس از سال‌ها، مسئولان از ساخت سایت جدید ساماندهی پسماند آمل خبر می‌دهند. معاون عمرانی استانداری مازندران مرداد امسال بر پیشرفت این طرح و ضرورت ایزوله‌سازی محدوده عمارت تأکید کرد. همچنین فرماندار آمل در شهریورماه اعلام کرد سرمایه‌گذاری از بخش خصوصی برای احداث سایت مدرن پسماند وارد پروژه شده و حدود یک تا یک‌ونیم همت سرمایه‌گذاری برای آن پیش‌بینی شده است.

آمل و نگرانی از تکرار «عمارت»

سال ۱۳۹۸، وقتی قرار بود تکلیف پسماند آمل و شهرهای اطراف مشخص شود، «منّال» به‌عنوان یکی از گزینه‌های اصلی انتخاب شد؛ مرتعی حدود ۲۰۰ هکتاری که پس از ارزیابی‌های محیط‌زیستی برای این کار در نظر گرفته شده بود. این محدوده حدود ۳۰ کیلومتر با سد هراز فاصله داشت و موافقت‌های محیط‌زیستی و حتی تأیید رئیس‌جمهوری وقت را گرفته بود. با این حال، این گزینه در نهایت کنار گذاشته شد و دلیلی هم برای آن بیان نشد. حالا، چند سال بعد، محل دیگری در نزدیکی آمل برای پسماند مطرح شده است؛ محلی که فعالان محیط‌زیست درباره جانمایی آن پرسش‌های جدی دارند.

«حبیب محمدنسب عمران»، فعال محیط‌زیست، به «پیام ما» می‌گوید در انتخاب محل جدید معلوم نیست مطالعات جامع و ارزیابی محیط‌زیستی چه جایگاهی داشته‌اند. به گفته او، محل جدید در محدوده هراز و در فاصله کمی از آمل قرار دارد و فاصله آن با رودخانه، چاه‌های آب، مراکز درمانی و روستاها نیازمند بررسی دقیق است. او می‌گوید: «این سایت در بستر رودخانه هراز، در سه‌کیلومتری کمربندی آمل و در فاصله ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ متری روستاهای کمکلا، بزمینان، رودباردشت و هلومسر است.»

به گفته او، درباره خود پروژه هم تصویر روشنی وجود ندارد. یک‌جا از کمپوست مدرن صحبت می‌شود و جای دیگر نام زباله‌سوز به میان می‌آید، اما هنوز مشخص نیست طرح نهایی چیست و قرار است با چه فناوری و ظرفیتی اجرا شود. این فعال محیط‌زیست می‌گوید در شرایطی که آمل در دره هراز قرار گرفته، انتقال حجم بالای پسماند به چنین نقطه‌ای می‌تواند مسئله بو و آلودگی را به مشکلی دائمی برای شهر تبدیل کند و مسئله «عمارت» یک بار دیگر تکرار شود.

در کنار این بحث، مسئله عمارت همچنان پابرجاست. زباله از آمل و شهرهای دیگر به این منطقه می‌رود و شیرابه، به گفته این فعال، یکی از مشکلات اصلی آن است که هنوز راه‌حل مشخصی برایش پیدا نشده است. مشاور وزارت نیرو نیز مطالعاتی انجام داده، اما مسئولیت حل مسئله میان دستگاه‌های مختلف، از جمله وزارت نیرو و وزارت کشور، معطل مانده است.

او می‌گوید سه سال است انجمن «زمین پاک» را شکل داده‌اند و تلاش کرده‌اند موضوع پسماند را از مسیر مطالبه‌گری دنبال کنند، اما فعالان این حوزه هنوز نتوانسته‌اند درباره یک مطالبه مشترک به جمع‌بندی برسند. از نظر او، مسئله فقط پیدا کردن زمینی جدید برای دفن زباله نیست؛ پرسش مهم‌تر این است که چرا پیش از رسیدن به لندفیل و زباله‌سوز، سراغ کاهش تولید زباله از مبدأ نمی‌رویم؟

او تأکید دارد که دفن و سوزاندن باید آخرین مرحله مدیریت پسماند باشد. پیش از آن باید مشخص شود چرا حجم زباله کاهش پیدا نمی‌کند، چرا تفکیک از مبدأ جدی گرفته نمی‌شود و چرا برای تغییر رفتار مردم و کاهش تولید پسماند برنامه مشخصی وجود ندارد. از نگاه او، انتخاب یک نقطه و آغاز عملیات اجرایی، بدون پاسخ روشن به این پرسش‌ها، فقط جابه‌جا کردن مسئله پسماند از یک نقطه به نقطه دیگر است.

انتقال زباله از انجیلسی به اطراف بابل‌رود

عزیز عابسی، دانشیار دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل، نسخه‌های ارائه‌شده برای حل مشکل سایت انجیلسی بابل را از بدترین نسخه‌های موجود می‌داند. او به «پیام ما» می‌گوید: «شنیده‌ایم اخیراً زمینی در داخل شهر، در کنار بابل‌رود و پل محمدحسن‌خان، برای حل مشکل انجیلسی مطرح شده تا زباله‌ها به کمپوست تبدیل شوند؛ پیشنهادی که با مخالفت اهالی روبه‌رو شده است. این زمین متعلق به شهرداری است و از نظر موقعیت، بدترین گزینه ممکن است.»

به گفته او، در ۳۰ سال گذشته نسخه‌های مختلفی برای مدیریت پسماند اجرا شده، اما نتیجه آن را امروز در شهرهای شمالی می‌بینیم؛ از آلودگی سواحل بابلسر و فریدون‌کنار گرفته تا انباشت زباله.

او با انتقاد از روند تصمیم‌گیری درباره پسماند می‌گوید: «کسی نمی‌تواند برای این بحران راه‌حل جادویی ارائه کند، اما فضای تصمیم‌گیری در سال‌های گذشته علمی نبوده است. ما درخواست کرده‌ایم متخصصان شناسایی و برای تصمیم‌گیری جمع شوند، اما تصمیم‌ها بیشتر بر اساس بودجه و شرایط روز، توسط ارگان‌های شهری گرفته شده است.»

جواد یعقوب‌زاده، فعال محیط‌زیست استان، نیز می‌گوید در سال‌های اخیر نقاط مختلفی به‌عنوان محل جدید دفن پسماند و جایگزین انجیلسی مطرح شده، اما هنوز مشخص نکرده‌اند کدام‌یک قرار است جای انجیلسی را بگیرد. او می‌گوید: «در دو سال گذشته وضعیت زباله در کل استان بسیار بد بوده است. هر نقطه از جنگل یا تالاب‌ها را می‌بینیم، مملو از زباله است. مشکل دیگر درباره انجیلسی هم این بود که بعد از چند دهه، به‌جای حل بنیادین مشکل، این مرکز تعطیل شد و زباله‌ها در سطح شهرها و روستاها رها شدند.»

او می‌گوید در این سال‌ها فقط مردم بومی و کسانی که در اطراف سایت انجیلسی بودند، حواسشان به وضعیت بود و متأسفانه مسئولان به این ماجرا توجهی نداشتند. «اثرات ثانویه ریختن زباله در هر نقطه‌ای بسیار گسترده است. برای مثال، شاهد افزایش موش‌ها در منطقه هستیم و اثرات دیگری هم بر سلامت و زیست شهروندان وجود دارد.»

به گفته او، نگاه چندوجهی به مسئله پسماند وجود ندارد و صرفاً راهکارهایی مانند زباله‌سوز مطرح می‌شود؛ راهکاری که نتیجه مطلوبی نداشته است. نمونه آن زباله‌سوز نوشهر و آلودگی گسترده‌ای است که تولید می‌کند. در کنار زباله‌سوز، راهکارهای دیگر هم باید مورد توجه قرار گیرند. او می‌گوید: «هر نقطه از مازندران برای انتقال زباله با تنش و مخالفت مردمی روبه‌رو خواهد شد. تراکم جمعیت در این استان بالاست و طی سال‌های گذشته هم شاهد افزایش جمعیت و طرح‌هایی بودیم که جمعیت را به استان‌های شمالی سوق می‌داد. مشکلی که نمی‌دانیم چطور می‌توانیم با آن روبه‌رو شویم؛ آن هم وقتی مشکل پسماند، فاضلاب، آب و… در این استان‌ها بالاست.»

بی‌مدیریتی در پسماند شهرهای شمالی

عارف آهنگر، فعال محیط‌زیست و طراح مدیریت اجتماعی پسماند (ماپ)، در سال ۱۴۰۲ توانست از کارگروه ملی پسماند برای عمارت آمل مصوبه بگیرد. این مصوبه صراحتاً در صورت‌جلسه آمد و قرار شد طرح ماپ در شهر آمل هم اجرا شود؛ اتفاقی که نیفتاد و او هنوز هم دلیلش را نمی‌داند. او می‌گوید: «آمل، بابل، بهشهر، ساری و سراوان گیلان تفاوتی با هم ندارند؛ فقط اسم‌هایشان فرق می‌کند. همه یک روش را برای ریختن زباله دنبال می‌کنند و نتیجه‌اش هم تخریب جنگل و ساحل است. وقتی یک روش اشتباه آن‌قدر تکرار می‌شود، در نهایت به بحران تبدیل می‌شود و باید جلوی بزرگ‌تر شدن آن را گرفت.»

آهنگر درباره تجربه کارخانه کمپوست بهشهر می‌گوید: «اگر قرار است سایت انجیلسی تعطیل و کمپوست‌سازی در داخل شهر بابل شکل بگیرد، همین الان نمونه کارخانه کمپوست بهشهر جلوی چشم ماست. چندین بار از این کارخانه بازدید کرده‌ام. آنجا عملاً یک مرکز دفن است که فقط کف آن بتن شده است. حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ تن زباله روزانه در آن تخلیه می‌شود و کمپوستی که تولید می‌شود، به‌دلیل استهلاک خط پردازش کیفیت بسیار پایینی دارد و خریدار هم ندارد.»

او با اشاره به هزینه تولید این کمپوست اضافه می‌کند: «پارسال مسئول وقت خدمات شهری می‌گفت کمپوست بهشهر را تنی ۱۷۰ هزار تومان می‌خرند، در حالی که کمپوست تولیدی ما همان زمان حدود سه میلیون تومان بود. ما همان موقع به شهرداری و شورای شهر گفتیم این روش نتیجه ندارد، اما حدود ۷۰ میلیارد تومان برای تعویض و تعمیر کارخانه اختصاص دادند.»

به گفته آهنگر، همین تجربه ممکن است در بابل نیز تکرار شود. او توضیح می‌دهد: «مشکل از حلقه اول مدیریت پسماند شروع می‌شود؛ یعنی خانه. اگر ورودی یک خط آلوده باشد، خروجی هم آلوده خواهد بود. وقتی پسماند ترکیبی، شامل پسماند عفونی، تر و خشک و… وارد خط می‌شود، محصول نهایی هم کیفیت لازم را نخواهد داشت. ما در این سال‌ها بارها گفتیم اجازه بدهید در شهر کارمان را شروع کنیم، اما نگذاشتند و هیچ‌وقت هم متوجه نشدیم چه کسی مخالف بود.»

پس از دهه‌ها صحبت از مشکل محل دفن در آمل و بابل، تنها راهکار مدیران شهری و محیط‌زیستی، جابه‌جایی محل دفن است. همچنان صحبتی از مدیریت پسماند از مبدأ نیست و مردم شهرها و روستاهای منطقه، که دهه‌های گذشته را در بحران گذرانده‌اند، همچنان با بحران روبه‌رو هستند. این بار قرار است زباله‌ها به شهرها بیایند؛ جایی که تصور زباله برای آملی‌ها و بابلی‌ها در آن غیرممکن است.