در روزهای پایانی ماه ژوئن ۲۰۲۶، اروپا یکی از شدیدترین موج‌های گرمای ثبت‌شده در تاریخ خود را تجربه کرد. دمای هوا در بسیاری از مناطق جنوب و غرب اروپا از ۴۰ تا ۴۶ درجه سانتی‌گراد فراتر رفت و رکوردهای جدیدی در کشورهای اسپانیا، فرانسه، ایتالیا و پرتغال به ثبت رسید. این گرمای کم‌سابقه با آتش‌سوزی‌های گسترده جنگل‌ها، افزایش بی‌سابقه مصرف برق و آب، فشار شدید بر نظام‌های درمانی و افزایش چشمگیر مرگ‌ومیر همراه بود.

بر اساس گزارش شبکه پایش مرگ‌ومیر اروپا (EuroMOMO)، در فاصله ۲۲ تا ۲۸ ژوئن ۲۰۲۶ (۱ تا ۷ تیر ۱۴۰۵)، بیش از ۱۰ هزار مرگ اضافی در ۲۷ کشور اروپایی ثبت شد. بیش از ۹ هزار نفر از جان‌باختگان را سالمندان بالای ۶۵ سال تشکیل می‌دادند؛ افرادی که بیش از دیگران در برابر تنش گرمایی، کم‌آبی و بیماری‌های قلبی و تنفسی آسیب‌پذیر هستند.

این آمار نشان می‌دهد تغییر اقلیم دیگر تهدیدی برای آینده نیست، بلکه بحرانی است که امروز بر سلامت انسان، اقتصاد و امنیت جوامع اثر می‌گذارد.

تقریباً همه نهادهای معتبر علمی جهان بر این موضوع اتفاق نظر دارند که گرمایش جهانی کنونی، عمدتاً نتیجه فعالیت‌های انسانی است. طی حدود ۱۵۰ سال گذشته، غلظت گازهای گلخانه‌ای در جو بر اثر فعالیت‌های بشر به‌طور بی‌سابقه‌ای افزایش یافته است. مهم‌ترین عوامل این روند عبارت‌اند از:

سوزاندن سوخت‌های فسیلی مانند نفت، گاز طبیعی و زغال‌سنگ و انتشار گسترده دی‌اکسیدکربن (CO₂).

جنگل‌زدایی و تخریب پوشش گیاهی که ظرفیت جذب کربن را کاهش می‌دهد.کشاورزی و دامداری صنعتی که مقادیر قابل‌توجهی متان (CH₄) و اکسید نیتروژن (N₂O) تولید می‌کنند. تغییر کاربری اراضی، شهرنشینی و توسعه صنعتی که تعادل طبیعی چرخه کربن را بر هم زده‌اند. به بیان ساده، افزایش گازهای گلخانه‌ای مانند ضخیم‌تر شدن پتویی در اطراف زمین است؛ در نتیجه، گرمای بیشتری در جو به دام می‌افتد و میانگین دمای کره زمین به‌تدریج افزایش می‌یابد. اما چرا موج‌های گرما خطرناک‌تر شده‌اند؟ دانشمندان اقلیم‌شناس معتقدند تغییر اقلیم موجب افزایش فراوانی، شدت و مدت موج‌های گرمایی شده است. حتی افزایش حدود ۱.۵ درجه سانتی‌گراد در میانگین دمای زمین نسبت به دوران پیشاصنعتی، احتمال وقوع گرماهای بسیار شدید را چندین برابر کرده است. این پدیده پیامدهای متعددی دارد؛ از جمله افزایش مرگ‌ومیر، به‌ویژه در سالمندان و بیماران قلبی و تنفسی، کاهش کیفیت هوا و تشدید آلودگی، افزایش مصرف آب و برق، گسترش آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع، کاهش عملکرد محصولات کشاورزی و تشدید کمبود منابع آب و خشکسالی. ایران نیز یکی از کشورهای بسیار آسیب‌پذیر در برابر تغییر اقلیم است. افزایش دما، کاهش بارندگی، خشکسالی‌های طولانی، افت منابع آب زیرزمینی، فرسایش خاک و گسترش بیابان‌زایی، از مهم‌ترین چالش‌هایی هستند که کشور با آن‌ها روبه‌رو است. تجربه اروپا نشان می‌دهد سازگاری با تغییر اقلیم تنها به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای محدود نمی‌شود، بلکه آمادگی برای مقابله با پیامدهای آن نیز ضروری است. در این زمینه، توسعه سامانه‌های هشدار زودهنگام موج گرما، حفاظت از سالمندان و دیگر گروه‌های آسیب‌پذیر، تقویت آمادگی نظام سلامت، مدیریت مصرف آب و انرژی، طراحی شهرهای سازگار با گرما و گسترش فضای سبز شهری، از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند خسارات ناشی از موج‌های گرمایی را کاهش دهند.

کشاورزی باید با اقلیم جدید سازگار شود

در کنار اقدامات عمومی، بخش کشاورزی نیز به راهکارهای اختصاصی برای سازگاری با تغییر اقلیم نیاز دارد. یکی از مؤثرترین این راهکارها، کشاورزی حفاظتی است؛ نظامی که بر سه اصل به‌هم‌پیوسته استوار است: حداقل دستکاری مکانیکی خاک، پوشش دائمی سطح خاک با بقایای گیاهی و تناوب و تنوع گیاهان. اجرای هم‌زمان این سه اصل، موجب افزایش ماده آلی و ذخیره کربن خاک، بهبود نفوذ و ذخیره آب، کاهش تبخیر، کاهش فرسایش، افزایش تنوع زیستی خاک و در نهایت افزایش تاب‌آوری مزارع در برابر گرما، خشکسالی و نوسان‌های اقلیمی می‌شود. از این رو، کشاورزی حفاظتی یکی از مهم‌ترین راهبردهای سازگاری بخش کشاورزی با تغییر اقلیم به شمار می‌رود. آمار مرگ‌های اضافی منتسب به گرمای هوا نشان می‌دهد تغییر اقلیم به بحرانی در حوزه سلامت، امنیت غذایی، منابع آب، اقتصاد و توسعه پایدار تبدیل شده است. شواهد علمی به‌روشنی نشان می‌دهد عامل اصلی گرمایش جهانی، فعالیت‌های انسانی و انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از مصرف سوخت‌های فسیلی، جنگل‌زدایی و تغییر کاربری اراضی است. بنابراین، کاهش انتشار این گازها، توسعه انرژی‌های پاک، حفاظت از منابع طبیعی و افزایش تاب‌آوری جوامع باید در اولویت سیاست‌گذاری کشورها قرار گیرد. در این میان، کشاورزی حفاظتی نه‌تنها راهکاری برای حفاظت از خاک و آب، بلکه یکی از مؤثرترین ابزارهای سازگاری بخش کشاورزی با تغییر اقلیم و تقویت امنیت غذایی در دهه‌های آینده است. تنها با مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ در حوزه سلامت، مدیریت شهری، منابع طبیعی، انرژی و کشاورزی می‌توان در برابر جهانی گرم‌تر، ایمن‌تر و پایدارتر ایستادگی کرد.