گذر از یک جاده تاریخی، بیش از هر چیز حس سفر در زمان را در ذهن زنده می‌کند؛ به‌ویژه زمانی که این مسیر، یادگاری از دوران ساسانی و سده‌های پس از آن باشد. جاده تاریخی دشتک حصار در شهرستان مرودشت فارس، از همین دست میراثی است که می‌تواند برای گردشگران تاریخ‌دوست، تجربه‌ای متفاوت و شگفت‌انگیز رقم بزند.

استان فارس به عنوان یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های تمدن ایرانی، آثار پرشماری از دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی را در خود جای داده است. اگرچه نام‌هایی چون تخت جمشید، پاسارگاد، نقش رستم و نقش رجب بیش از دیگر آثار این استان شناخته شده‌اند، اما در گوشه‌وکنار این سرزمین، میراثی نهفته وجود دارد که هنوز برای بسیاری ناشناخته مانده است.

یکی از این آثار، جاده تاریخی دشتک حصار است؛ مسیری باستانی که در بخش درودزن مرودشت و در ارتفاعات روستای حصار به سمت دشتک قرار دارد. این جاده در حدود ۶۰۰ متری شمال شرقی روستای حصار و در سمت راست ارتفاعات ورودی روستای دشتک واقع شده است.

جاده‌ای باستانی در دل کوه‌های مرودشت

این مسیر تاریخی نخستین‌بار در سال ۱۳۹۵ و در جریان طرح پژوهشی «بررسی راه شاهی هخامنشی شوش – تخت‌جمشید» به صورت مقدماتی مطالعه شد. بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد این جاده به دوره ساسانی و اسلامی تعلق دارد، هرچند هنوز پژوهش‌های دقیق و کامل‌تری درباره آن انجام نشده است.

نام این اثر نیز از دو روستای حصار و دشتک گرفته شده، زیرا جاده در حدفاصل این دو روستا قرار دارد. بر اساس مستندنگاری اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس، این جاده در طول چند سده مورد استفاده بوده و در دوره‌های مختلف نیز مرمت شده است.

شاهکار مهندسی ساسانی در تنظیم شیب مسیر

کارشناسان میراث فرهنگی، مهم‌ترین ویژگی این جاده را مهندسی دقیق آن در مهار شیب کوهستان می‌دانند. این مسیر به گونه‌ای طراحی شده که عبور از یک صخره تقریبا عمودی را برای عابران و مسافران با کمترین دشواری ممکن می‌کرده است.

جاده تاریخی دشتک حصار با استفاده از دو نوع سنگ آهک، یکی خاکستری تیره متراکم و دیگری کرم‌رنگ نرم ساخته شده است. طول این مسیر تاریخی حدود ۷۵۰ متر برآورد می‌شود و عرض آن به طور میانگین نزدیک به ۲ متر است، هرچند در برخی بخش‌ها تا حدود یک متر کاهش می‌یابد.

به دلیل شیب زیاد کوه، در فواصل نزدیک به هم پله‌هایی در مسیر ایجاد شده که ارتفاع هر یک به حدود ۲۰ سانتی‌متر می‌رسد. در بخشی دیگر نیز صخره را برش داده‌اند و پله‌های کشیده و چاله‌ای ساخته‌اند که حدود ۱.۵ متر طول و ۳۰ سانتی‌متر عرض دارند.

به گفته کارشناسان، نمونه‌هایی مشابه از این نوع پله‌سازی را می‌توان در جاده‌های تاریخی فیروزآباد، خوییز و همچنین کنار بنای آب‌دروازه استخر مشاهده کرد.

مسیر مارپیچ، سکوسازی سنگی و فضاهای دست‌کند

مهندسان ایران باستان این راه را به صورت رفت‌وبرگشت یا مارپیچ طراحی کرده بودند تا عبور از شیب تند کوه آسان‌تر شود. برای ساخت این مسیر، در بخش‌های مختلف سکوسازی‌های متعددی انجام شده که همگی سنگی هستند.

در میانه راه نیز حفره‌هایی طبیعی شبیه اشکفت دیده می‌شود که برخی از آن‌ها طبیعی و برخی دیگر دست‌کند هستند. در این فضاها، با تراش سطوح داخلی، بخش‌هایی قابل استفاده ایجاد شده است. یکی از این اشکفت‌ها ابعادی در حدود پنج در پنج متر دارد و ارتفاع آن از کف تا سقف به حدود ۲ متر می‌رسد.

در بخش‌های بالاتر مسیر، دوباره صخره برش داده شده و پلکانی متفاوت ایجاد شده است. این پله‌ها سطحی مسطح‌تر دارند و ابعاد متوسط آن‌ها حدود ۱۸۰ در ۴۵ سانتی‌متر با ارتفاع ۲۵ سانتی‌متر است. همچنین در نقطه‌ای از راه، با برش کوه، سطحی هموار شبیه بارانداز ساخته شده است.

در قسمت‌های مرتفع‌تر، سکوسازی و زیرسازی راه سالم‌تر باقی مانده و در برخی نقاط ارتفاع سکوها به پنج متر نیز می‌رسد. در جداره بیرونی مسیر نیز معمولا با سنگ‌های صخره‌ای نوعی جان‌پناه ایجاد شده است.

اثری کم‌نظیر اما در معرض تهدید

کارشناسان معتقدند جاده باستانی دشتک حصار با توجه به شیب تند کوه و شیوه هوشمندانه مهار این شیب، یکی از نمونه‌های موفق مهندسی راه‌سازی در دوران کهن ایران به شمار می‌رود.

بازدید از این جاده تاریخی، تجربه‌ای ملموس از سفر در مسیری است که نیاکان ایرانی بیش از ۱۰ سده پیش از آن عبور می‌کردند. با وجود گذر زمان و آسیب‌های طبیعی، هنوز بخش‌هایی از این مسیر توان آن را دارد که شکوه مهندسی و ذوق سازندگانش را به نمایش بگذارد.

با این حال، بخش‌هایی از جاده بر اثر سیلاب، رانش کوه و فرسایش طبیعی آسیب دیده یا از میان رفته است. افزون بر این، توسعه روستاهای حصار و دشتک نیز می‌تواند این اثر تاریخی را در معرض تهدیدی جدی قرار دهد.

اگر برای حفاظت از این جاده منحصربه‌فرد، تدابیر لازم اندیشیده نشود، احتمال بروز خسارت‌های جبران‌ناپذیر به یکی از ارزشمندترین آثار کمتر شناخته‌شده فارس وجود خواهد داشت.