بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان کوهپایه، موج انفجار ناشی از حملات موشکی در روزهای اخیر باعث تخریب بخش‌هایی از دروازه ورودی کاروان‌سرای حمام کوهپایه و همچنین آسیب به قسمتی از برج و باروی ساسانی واقع در ورودی بازار تاریخی شهر شده است؛ رخدادی که اگرچه تاکنون به تخریب گسترده مجموعه‌های تاریخی منجر نشده، اما زنگ خطری جدی برای میراث چندهزارساله این منطقه محسوب می‌شود.
«سعید ملکیان»، رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان کوهپایه در گفت‌وگو با پیام ما با تشریح جزئیات این حادثه می‌گوید: «شهرستان کوهپایه در فاصله حدود ۶۵ کیلومتری شرق اصفهان و در مجاورت محور ترانزیتی اصفهان، بندرعباس قرار گرفته است؛ مسیری که در گذشته نیز یکی از شاخه‌های مهم جاده ابریشم محسوب می‌شد و همین موقعیت جغرافیایی باعث شکل‌گیری مجموعه‌ای از بناهای تاریخی، کاروانی و دفاعی در این شهر شده است.»
او توضیح می‌دهد: «پیشینه تاریخی کوهپایه به دوره ساسانیان بازمی‌گردد و در آن دوران حصاری دفاعی پیرامون شهر ساخته شده بود؛ حصاری که امروز بخش‌هایی از برج و باروی آن همچنان پابرجاست و یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تاریخ کهن این منطقه به شمار می‌رود.»
به گفته ملکیان، افزون بر این سازه دفاعی، مجموعه‌ای از بناهای شاخص تاریخی از جمله کاروان‌سرای عباسی، کاروان‌سرای حمام و همچنین یک شهر زیرزمینی وسیع در زیر بافت تاریخی کوهپایه قرار دارد که بخشی از هویت تاریخی این شهر را شکل می‌دهند.
او تأکید می‌کند: «شهر زیرزمینی کوهپایه با وسعتی حدود هفت کیلومتر در زیر بخش‌هایی از بافت تاریخی از جمله محدوده کاروان‌سرا و حمام تاریخی گسترده شده و در چهار طبقه ساخته شده است؛ مجموعه‌ای کم‌نظیر که هنوز همه بخش‌های آن به طور کامل کاوش و مطالعه نشده است.»
بااین‌حال، در پی حملات موشکی روزهای گذشته به نقاطی در اطراف شهرستان کوهپایه، موج انفجار برخی از این بناهای تاریخی را نیز تحت‌تأثیر قرار داده است.
ملکیان در این باره می‌گوید: «در اثر موج انفجار، بخشی از سقف دروازه ورودی کاروان‌سرای حمام کوهپایه دچار ریزش شده است. این کاروان‌سرا یکی از آثار تاریخی ثبت ملی این شهر محسوب می‌شود و در محدوده بافت تاریخی قرار دارد.»
او همچنین از آسیب به بخشی از برج و باروی ساسانی شهر خبر می‌دهد و توضیح می‌دهد: «این سازه تاریخی در نزدیکی ورودی بازار قدیمی کوهپایه قرار دارد و بخشی از آن در اثر موج انفجار فروریخته است.»

آسیب موج انفجار به کاروان‌سرای تاریخی کوهپایه
کاروان‌سراهای تاریخی شرق اصفهان بخشی از شبکه بزرگ کاروانی ایران در دوره صفوی محسوب می‌شوند؛ شبکه‌ای که برای تأمین امنیت و رفاه کاروان‌های تجاری در مسیرهای طولانی شکل گرفت. کاروان‌سرای کوهپایه نیز از جمله همین بناهاست که در مسیر ارتباطی اصفهان با مناطق مرکزی و شرقی ایران نقش مهمی ایفا می‌کرد.
در کنار کاروان‌سرای عباسی که از بناهای مهم و شناخته‌شده این منطقه به شمار می‌رود، کاروان‌سرای حمام نیز از جمله آثار تاریخی باارزش در بافت شهر است که اکنون بخشی از آن در اثر موج انفجار آسیب دیده است.
رئیس اداره میراث‌فرهنگی کوهپایه درباره جزئیات این آسیب توضیح می‌دهد: «بخش آسیب‌دیده مربوط به سقف دروازه ورودی کاروان‌سرا است که در اثر فشار ناشی از انفجار فروریخته است.»
به گفته او، اگرچه حجم تخریب در حال حاضر محدود است، اما همین آسیب‌ها می‌تواند در صورت عدم مرمت به‌موقع، به گسترش تخریب در سازه‌های خشتی و آجری بنا منجر شود؛ زیرا این نوع سازه‌ها در برابر لرزش‌های شدید بسیار آسیب‌پذیر هستند.
کارشناسان میراث‌فرهنگی نیز معتقدند بناهای تاریخی خشتی به‌ویژه در مناطق کویری که در معرض فرسایش طبیعی قرار دارند، در برابر شوک‌های ناگهانی مانند موج انفجار، ارتعاشات شدید یا زلزله بسیار حساس هستند و حتی آسیب‌های کوچک می‌تواند به فروپاشی تدریجی بخش‌های دیگر بنا منجر شود.
* برج و باروی ساسانی در معرض خطر فروریختن
در کنار آسیب وارد شده به کاروان‌سرای حمام، بخش دیگری از خسارت‌ها مربوط به برج و باروی تاریخی شهر کوهپایه است؛ سازه‌ای که ریشه‌های آن به دوره ساسانی می‌رسد و یکی از قدیمی‌ترین آثار تاریخی این منطقه محسوب می‌شود.
به گفته ملکیان، بخشی از این دیوار دفاعی در محدوده ورودی بازار قدیمی شهر دچار ریزش شده است.
او هشدار می‌دهد: «در صورت تداوم موج انفجارها یا ارتعاشات شدید، احتمال فروریختن بخش‌های بیشتری از این سازه تاریخی وجود دارد.»
برج و باروی کوهپایه در گذشته به‌عنوان حصار دفاعی شهر عمل می‌کرد و نقش مهمی در حفاظت از ساکنان شهر در برابر حملات و ناامنی‌های منطقه‌ای داشت. بقایای این حصار هنوز در بخش‌هایی از بافت قدیمی شهر دیده می‌شود و از نظر تاریخی ارزش بالایی دارد.
به گفته مسئولان میراث‌فرهنگی، هرگونه آسیب به این سازه‌ها به معنای ازدست‌رفتن بخشی از تاریخ شهر است؛ تاریخی که قدمت آن به بیش از هزار و هفتصد سال پیش بازمی‌گردد.
ملکیان در توضیح برآورد اولیه خسارت‌ها می‌گوید: بررسی‌های اولیه کارشناسان نشان می‌دهد که میزان خسارت وارد شده به بناهای تاریخی سطح شهر، به‌ویژه برج و باروی ساسانی، در حال حاضر حدود ۲۰ میلیارد تومان برآورد شده است.
او تأکید می‌کند: این رقم تنها مربوط به آسیب‌های قابل‌مشاهده در سطح زمین است و هنوز برآوردی از خسارت احتمالی به شهر زیرزمینی کوهپایه انجام نشده است.

ابهام درباره وضعیت شهر زیرزمینی هفت‌کیلومتری
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های کارشناسان میراث‌فرهنگی درباره پیامدهای موج انفجار، احتمال آسیب به شهر زیرزمینی کوهپایه است؛ مجموعه‌ای که در زیر بخش‌های وسیعی از بافت تاریخی شهر گسترده شده و هنوز بخش‌های زیادی از آن ناشناخته باقی مانده است.
این شهر زیرزمینی که به گفته مسئولان محلی حدود هفت کیلومتر وسعت دارد، در چهار طبقه ساخته شده و در گذشته احتمالاً کارکردهای مختلفی از جمله پناهگاه، انبار و مسیرهای ارتباطی داشته است.
ملکیان می‌گوید: تاکنون بررسی دقیقی درباره تأثیر موج انفجار بر ساختار این مجموعه زیرزمینی انجام نشده و کارشناسان در حال برنامه‌ریزی برای آسیب‌شناسی آن هستند.
او تأکید می‌کند: «ساختارهای زیرزمینی به‌ویژه درصورتی‌که دارای سقف‌های خشتی یا طاقی باشند، در برابر لرزش‌های شدید بسیار حساس هستند و لازم است هرچه سریع‌تر بررسی‌های فنی برای اطمینان از پایداری آنها انجام شود.»
درعین‌حال، نگرانی دیگری نیز وجود دارد؛ «اینکه در صورت ایجاد ترک‌های سازه‌ای در بخش‌های زیرزمینی، احتمال نشست یا آسیب در بافت تاریخی سطح شهر نیز افزایش می‌یابد.»

نصب سپر آبی برای حفاظت از کاروان‌سرای عباسی
در میان بناهای تاریخی کوهپایه، کاروان‌سرای عباسی جایگاه ویژه‌ای دارد. این کاروان‌سرا از بناهای شاخص دوره صفوی است و به‌عنوان یکی از عناصر شبکه کاروان‌سراهای تاریخی ایران شناخته می‌شود.
ملکیان در این باره می‌گوید: «در روزهای ابتدایی آغاز جنگ، بر اساس دستورالعمل‌های وزارت میراث‌فرهنگی، اقداماتی برای حفاظت از بناهای مهم تاریخی انجام شد.»
یکی از این اقدامات نصب سپر آبی بر روی کاروان‌سرای عباسی کوهپایه بود؛ اقدامی که به گفته او در همان هفته اول جنگ اجرا شد.
سپر آبی یکی از روش‌های حفاظتی برای کاهش اثرات احتمالی آتش‌سوزی یا انفجار بر بناهای تاریخی است و معمولاً در شرایط بحران برای حفاظت از آثار شاخص مورداستفاده قرار می‌گیرد.
به گفته رئیس اداره میراث‌فرهنگی کوهپایه، این اقدام باعث شد که کاروان‌سرای عباسی از آسیب‌های احتمالی موج انفجار در امان بماند و تاکنون گزارشی از تخریب در این بنا دریافت نشده است.

آغاز بررسی‌های کارشناسی برای مرمت
ملکیان با اشاره به اقدامات پس از وقوع این آسیب‌ها می‌گوید: «هماهنگی‌های لازم با کارشناسان میراث‌فرهنگی برای بررسی دقیق خسارت‌ها انجام شده است.»
به گفته او، مرحله نخست این فرایند شامل مستندسازی و آسیب‌شناسی دقیق بناهای آسیب‌دیده است تا مشخص شود کدام بخش‌ها نیازمند مرمت فوری هستند.
او تأکید می‌کند: «در صورت تخصیص اعتبار لازم، عملیات مرمت و استحکام‌بخشی بناها در سریع‌ترین زمان ممکن آغاز خواهد شد.»
به گفته این مقام مسئول، باتوجه‌به ساختار خشتی بسیاری از بناهای تاریخی کوهپایه، سرعت عمل در مرمت اهمیت زیادی دارد؛ «زیرا هرگونه تأخیر می‌تواند باعث گسترش ترک‌ها و آسیب‌های سازه‌ای شود.»
در حال حاضر اداره میراث‌فرهنگی شهرستان در حال جمع‌آوری مستندات و تهیه گزارش‌های فنی برای ارائه به اداره کل میراث‌فرهنگی استان اصفهان و وزارتخانه است تا روند تأمین اعتبار برای مرمت تسریع شود.

میراث تاریخی کوهپایه در معرض تهدیدهای جدید
کارشناسان حوزه میراث‌فرهنگی معتقدند رخداد اخیر بار دیگر نشان داد که آثار تاریخی ایران در شرایط بحران‌های نظامی یا امنیتی نیز می‌توانند در معرض تهدید قرار گیرند.
شهرستان کوهپایه باتوجه‌به قرارگرفتن در مسیرهای ارتباطی مهم و همچنین نزدیکی به برخی زیرساخت‌های منطقه‌ای، در روزهای اخیر شاهد وقوع انفجارهایی در اطراف خود بوده است؛ انفجارهایی که موج آنها تا بافت تاریخی شهر نیز رسیده است.
اگرچه به گفته مسئولان میراث‌فرهنگی بیشتر بناهای تاریخی این شهرستان همچنان سالم هستند، اما آسیب وارد شده به کاروان‌سرای حمام و برج و باروی ساسانی نشان می‌دهد که حتی موج انفجارهای دوردست نیز می‌تواند برای سازه‌های تاریخی خطرناک باشد.
در چنین شرایطی، کارشناسان بر ضرورت تدوین برنامه‌های ویژه برای حفاظت اضطراری از بناهای تاریخی تأکید می‌کنند؛ برنامه‌هایی که شامل پایش مداوم سازه‌ها، استحکام‌بخشی نقاط آسیب‌پذیر و آماده‌سازی تیم‌های مرمتی برای واکنش سریع است.
کوهپایه یکی از شهرهای تاریخی کمتر شناخته‌شده استان اصفهان است که در کنار شهرهایی مانند ورزنه و نائین بخشی از میراث‌فرهنگی شرق این استان را تشکیل می‌دهد. بناهای تاریخی این شهر نه‌تنها از نظر معماری و تاریخی ارزشمند هستند، بلکه روایتگر نقش این منطقه در شبکه راه‌های تجاری ایران در دوره‌های مختلف تاریخی نیز به شمار می‌روند.
اکنون با وقوع آسیب‌های اخیر، توجه دوباره به حفاظت از این میراث کهن بیش از گذشته اهمیت یافته است؛ میراثی که هر بخش از آن بخشی از تاریخ هزاران ساله سرزمین ایران را در خود جای‌داده است.