جنگ در ایران روند تحقیقات علمی را مختل کرده و انزوای طولانی‌مدت دانشمندان ایرانی را بیش از پیش آشکار کرده است. برای چندین دهه، تحریم‌های بین‌المللی و جنگ، دسترسی به منابع مالی، فرصت‌های توسعه حرفه‌ای و همکاری‌های علمی جهانی را محدود کرده‌اند. علاوه بر آسیب‌های احتمالی به جمعیت‌های حیات‌وحش و اکوسیستم‌ها، تلاش‌های حفاظتی در دوران جنگ نیز نادیده گرفته می‌شوند.

به گزارش «مانگابی»، رسانه تخصصی محیط‌زیست، لبخند روی چهره ایمان ابراهیمی و همکارانش گویای نکته‌ای مهم است؛ پس از بیش از یک ماه جنگ در ایران، برقراری آتش‌بس شکننده در اواسط آوریل، فرصت کوتاهی فراهم کرد تا تیم آوای بوم بتواند به یکی از مکان‌های مورد علاقه‌اش برای فعالیت‌های میدانی سفر کند.

دریاچه مهارلو «داغ‌ترین نقطه فعلی شناخته‌شده برای تولیدمثل فلامینگوها در ایران» است. ایمان ابراهیمی، حفاظتگر و عضو انجمن آوای بوم، با هیجان این جمله را در یک تماس ویدیویی، در یکی از دوره‌های نادر دسترسی به اینترنت در اوایل جنگ، بیان کرد.

او گفت که آن روز دست‌کم ۵ هزار فلامینگوی بزرگ دیده‌اند، هرچند احتمالاً تعداد بیشتری از آن‌ها خارج از محدوده دید دوربین‌های دوچشمی‌شان بوده‌اند. او گفت: «واقعاً شگفت‌انگیز بود.»

این دریاچه نمکی که هنگام کاهش وسعت آن بر اثر گرمای تابستان، رنگی متمایل به صورتی پیدا می‌کند، هنگام بازدید آن‌ها پر از آب بود. ابراهیمی گفت: «من تاکنون این دریاچه شگفت‌انگیز را به این شکل ندیده بودم.»

بدون شک، بارش‌های زمستانی بیش از حد معمول بوده است، اما او همچنین احتمال می‌دهد که فعالیت‌های کشاورزی و صنعتی که بر اثر جنگ کاهش یافته‌اند، باعث شده باشند آب کمتری از دریاچه برداشت شود؛ تأثیری پیش‌بینی‌نشده از جنگ.

ابراهیمی و اعضای تیمش در سازمان مردم‌نهاد انجمن حفاظت پرندگان آوای بوم، تلاش می‌کنند اثرات درگیری بر پرندگان و تالاب‌های ایران را پیگیری کنند. برای مثال، آن‌ها تغییراتی در تجمعات پرندگان مشاهده کرده‌اند؛ پرندگانی که ظاهراً از مناطقی که صدای حملات هوایی در آن‌ها طنین‌انداز است، دور می‌شوند.

اما جنگ همچنین آسیب‌هایی را که تحریم‌های بین‌المللی اعمال‌شده از سوی آمریکا، اتحادیه اروپا و سازمان ملل، همراه با دیگر اقدامات برای منزوی کردن ایران از جهان ایجاد کرده‌اند، آشکارتر کرده است.

ابراهیمی گفت: «طبیعت ایران، فعالان حفاظت از محیط‌زیست ایران و پژوهشگران ایرانی مدت‌هاست به دلیل تحریم‌های ظالمانه منزوی شده‌اند. جنگ این انزوا را آشکارتر کرده، اما باعث ایجاد آن نشده است.»

این انزوا، دسترسی به منابع مالی را مسدود کرده و توانایی دانشمندان ایرانی را کاهش داده است. در عین حال، دسترسی آن‌ها به فرصت‌های یادگیری و پیشرفت حرفه‌ای را نیز محدود کرده است. پژوهشگران خارج از ایران خواستار مشارکت و پذیرش بیشتر جامعه علمی ایران در سطح جهانی شده‌اند.

ابراهیمی گفت این موضوع نه‌تنها به افرادی که در داخل کشور به علم می‌پردازند کمک می‌کند، بلکه برای اطمینان از اثربخشی تلاش‌های جهانی حفاظت از طبیعت نیز ضروری است.

او گفت: «بیشترین نگرانی من این است که حتی در میان جامعه جهانی محیط‌زیست هم، به نظر نمی‌رسد به اجماعی در این زمینه رسیده باشند که نمی‌توان بخش‌هایی از جهان را نادیده گرفت و همچنان ادعا کرد که در حال حفاظت از طبیعت در سطح جهانی هستیم.»

در همین حال، مذاکرات صلح پنج ماه پس از حمله مشترک اسرائیل و آمریکا که در ۲۸ فوریه آغازگر جنگ بود، همچنان با مشکل و بن‌بست روبه‌رو است.

پیوند دادن مردم با طبیعت

سال ۲۰۱۵، ابراهیمی یکی از بنیان‌گذاران آوای بوم بود؛ سازمانی مردم‌نهاد مستقر در اصفهان که او اکنون معاون آن است. وب‌سایت این سازمان بازتاب‌دهنده فعالیت‌های حرفه‌ای آن است و فهرستی دقیق از نزدیک به ۶۰۰ گونه ثبت‌شده پرنده در ایران را همراه با نام‌های علمی، انگلیسی و فارسی آن‌ها ارائه می‌دهد.

عکس‌های متعددی نیز در این وب‌سایت وجود دارد که اعضای تیم را هنگام بررسی تالاب‌ها و آبراهه‌ها با دوربین‌های دوچشمی و تلسکوپ‌های پرنده‌نگری در جریان مطالعات میدانی نشان می‌دهد.

ابراهیمی گفت تمرکز اصلی این گروه بر «برقراری دوباره ارتباط مردم با تالاب‌ها از طریق پرندگان» است.

آوای بوم بیش از پنج سال است که با جوامع محلی اطراف تالاب ارژن همکاری می‌کند؛ تالابی که بخشی از ذخیره‌گاه زیست‌کره ارژن و پریشان ثبت‌شده در یونسکو در جنوب‌غربی ایران است.

این منطقه یکی از نقاط مهم تنوع زیستی و میزبان هزاران گونه جانوری و گیاهی به حساب می‌آید، اما شکار غیرقانونی پرندگان همواره یک مشکل بوده است. علاوه بر این، دام‌ها در گذشته باعث چرای بیش از حد زمین‌های اطراف شده‌اند و خشکسالی‌های مرتبط با تغییر اقلیم، حفر چاه‌های آب و تبدیل بخش‌هایی از تالاب به زمین کشاورزی باعث شده‌اند ارژن اکنون در بخشی از سال خشک باشد.

بخشی از فعالیت این گروه شامل شناسایی یک گونه پرچم با همکاری جوامع محلی است. ابراهیمی و همکارانش با الگوبرداری از پژوهش‌های انجام‌شده در کشورهایی مانند چین و تانزانیا، تلاش کردند مردم منطقه را با گونه‌ای که از نظر فرهنگی اهمیت دارد و خود مردم در انتخاب آن نقش داشته‌اند، پیوند دهند؛ اقدامی برای «تشویق رفتارهای مسئولانه در قبال محیط‌زیست».

ابراهیمی گفت هدف اصلی، بازسازی ارتباط میان مردم و طبیعت از طریق یک نماد محلی مهم، یعنی آنقوت، و ایجاد تعهدی پایدار برای حفاظت از طبیعت است؛ تعهدی که حتی بتواند در برابر وحشت‌های جنگ دوام بیاورد.

او گفت امروز نقاشی‌های آنقوت، با پرهای قرمز و قهوه‌ای و حلقه مشخصی از پرهای تیره دور گردن، دیوار مدرسه روستا را تزئین کرده‌اند. همچنین اکنون هنگام بازدید، اعضای تیم در خانه‌های مردم محلی اقامت می‌کنند؛ چیزی که ابراهیمی آن را نتیجه تلاش‌های سازمان برای تقویت حفاظت از محیط‌زیست در سطح روستاها می‌داند.

ابراهیمی گفت: «اگر مردم برای فعالان حفاظت از محیط‌زیست اهمیت قائل باشند، اگر ما را برای رفتن به خانه‌هایشان دعوت کنند، می‌توانیم مطمئن باشیم که آن‌ها برای حیات‌وحش و طبیعت هم اهمیت قائل هستند.»

اما به گفته ابراهیمی، روزبه‌روز تعداد افرادی که برای حفاظت از حیات‌وحش و اکوسیستم‌ها فعالیت می‌کنند، کمتر می‌شود؛ روندی که جنگ ممکن است آن را تشدید کند.

او گفت: «من واقعاً نگران انقراض هستم؛ انقراض فعالان حفاظت از محیط‌زیست.»

به گفته او، بخشی از حفاظتگران به دلیل نبود حمایت از فعالیت‌هایشان، کشور را ترک کرده‌اند.

او گفت: «اگر برای بیش از چند ماه بودجه نداشته باشید، مجبورید انتخاب کنید؛ یا سراغ شغل دیگری بروید یا کشور را ترک کنید.»

چالش دیگری که دانشمندان ایرانی با آن روبه‌رو بوده‌اند، به مسائل امنیتی بازمی‌گردد. پنج فعال محیط‌زیستی که برای حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، یکی از در معرض خطرترین گربه‌سانان جهان، در ایران فعالیت می‌کردند، در سال ۲۰۱۸ به ظن جاسوسی بازداشت و پس از شش سال آزاد شدند.

متأسفانه در اول ژوئیه، دو نفر از آن‌ها، هومن جوکار و سپیده کاشانی، بار دیگر توسط نیروهای امنیتی بازداشت شدند. سیما کاشانی، خواهر سپیده، نیز اکنون همراه آن‌ها در بازداشت است.

انجمن حفاظت از حیات‌وحش در بیانیه‌ای به نقش جوکار و کاشانی در بقای یوزپلنگ آسیایی اشاره کرد و خواستار آزادی آن‌ها شد.

در این بیانیه آمده بود: «هومن، سپیده و سیما عشق عمیقی به کشورشان و میراث طبیعی منحصربه‌فرد آن دارند. انجمن حفاظت از حیات‌وحش با احترام خواستار آزادی فوری آن‌هاست تا بتوانند به خانواده‌هایشان بازگردند.»

جنگ و انزوا

محمدرضا فرزانگان، استاد اقتصاد دانشگاه ماربورگ آلمان، در ایمیلی به مانگابی گفت: «آنچه بیش از همه مرا نگران می‌کند، این است که درگیری‌های سیاسی و انزوای علمی، نه‌تنها به مسیر حرفه‌ای افراد، بلکه به تولید دانش در ایران نیز لطمه می‌زنند.»

او گفت تحریم‌های اقتصادی علیه ایران که با هدف تضعیف حکومت اعمال می‌شوند، اغلب مانع شکل‌گیری یک طبقه متوسط قدرتمند می‌شوند. این موضوع استادان دانشگاه و پژوهشگران و توانایی آن‌ها برای ادامه فعالیت در محیط‌های دانشگاهی را نیز دربرمی‌گیرد.

فرزانگان افزود: «در طول زمان، این وضعیت به خروج نخبگان (فرار مغزها) منجر می‌شود و توسعه علمی و اقتصادی بلندمدت کشور را تضعیف می‌کند.»

ابراهیمی نیز با این دیدگاه هم‌نظر بود و گفت: «وقتی یک کشور از نظر علمی، مالی و دیجیتالی منزوی می‌شود، توانایی دیدن، ثبت کردن و درک آنچه بر طبیعت خودش می‌گذرد را نیز از دست می‌دهد.»

فرزانگان سال‌ها در پروژه‌های همکاری میان دانشگاه‌های آلمان و ایران مشارکت داشته است؛ پروژه‌هایی در حوزه‌های مختلف، از منابع طبیعی و مدیریت بحران گرفته تا تغییر اقلیم و حکمرانی آب.

او گفت این تجربه‌ها به او دیدی واقع‌بینانه از توانایی‌های دانشمندان ایرانی و موانعی که با آن روبه‌رو هستند، داده است.

او گفت: «چیزی که بیش از همه مرا تحت تأثیر قرار داد، کیفیت، جدیت و تاب‌آوری پژوهشگران ایرانی بود؛ به‌ویژه پژوهشگران جوانی که در شرایط دشوار نهادی و سیاسی کار می‌کنند.»

در عین حال، فرزانگان متوجه شده است که آن‌ها اغلب فاقد «شرایط پایه‌ای برای پژوهش عادی» هستند؛ چه دسترسی پایدار به اینترنت، چه دسترسی به مجلات علمی و چه کانال‌های بانکی قابل‌اعتماد.

این مشکلات حتی پیش از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران نیز وجود داشتند.

او افزود: «جنگ این مشکل را آشکارتر کرده است، اما دانشمندان ایرانی سال‌هاست با نوعی حذف و محدودشدن از گفت‌وگوی علمی جهانی، آن هم با وجود استعداد علمی قابل‌توجه در کشور، مواجه بوده‌اند.»

ابراهیمی نیز به خسارت سنگینی که به علم وارد شده است اشاره کرد. او گفت: «جنگ، آسیب را آشکار می‌کند. تحریم‌ها و انزوا، آسیب را به یک وضعیت عادی تبدیل می‌کنند. آن‌ها مدت‌ها پیش از سقوط بمب‌ها، علم، نهادهای حفاظتی، سازمان‌های مردم‌نهاد، پایش‌های میدانی و همکاری‌های بین‌المللی را تضعیف می‌کنند.»

در نامه‌ای که اخیراً در مجله «Science» منتشر شده است، فرزانگان و یکی از همکارانش اشاره کرده‌اند که جنگ «جامعه علمی ایران را به انزوایی شدید کشانده است».

آن‌ها برای «جلوگیری از فروپاشی علم ایران»، پیشنهادی با عنوان «کریدور بشردوستانه برای علم» ارائه کرده‌اند.

پژوهشگران راه‌هایی را پیشنهاد کرده‌اند که جامعه علمی جهانی می‌تواند در شرایط تحریم‌های طولانی‌مدت، جنگ و اقدامات دولت ایران، از همکاران علمی خود در این کشور حمایت کند. دانشمندان به بورسیه‌ها و کمک‌های مالی پژوهشی، کمک در زمینه دریافت ویزا، همکاری از طریق کشورهای بی‌طرف و همچنین دسترسی ساده‌تر به مجلات علمی، پایگاه‌های داده و دیگر منابع علمی نیاز دارند.

فرزانگان گفت: «چنین کریدوری به معنای نادیده گرفتن محدودیت‌های قانونی یا مسائل امنیتی نیست. این کریدور باید در چارچوب ضمانت‌های روشن بشردوستانه و علمی فعالیت کند. هدف آن جلوگیری از مجازات جمعی پژوهشگران و دانشجویان است.»

از دیدگاه ابراهیمی، چنین اقدامی می‌تواند مفید باشد. او گفت: «در حال حاضر، پرداخت‌های بین‌المللی تقریباً غیرممکن شده‌اند، ارتباطات نهادی ناپایدار هستند، دسترسی به اینترنت محدود یا بسیار گران است و حتی حفظ ارتباط با گفت‌وگوی علمی جهانی به یک مبارزه روزانه تبدیل شده است.»

با این حال، او افزود: «همچنین فکر می‌کنم وضعیت پیچیده‌تر از آن است که صرفاً بگوییم دنیای علم، پژوهشگران ایرانی را رها کرده است. تلاش‌های مهمی برای جدا نگه داشتن علم از سیاست انجام شده است.»

سایه محیط‌زیستی جنگ

پژوهشگران دیگری نیز درباره پیامدهای احتمالی جنگ ابراز نگرانی کرده‌اند. سرمقاله اخیر در مجله «Nature Sustainability» درباره «سایه محیط‌زیستی طولانی جنگ» هشدار داده است؛ زیرا زیرساخت‌های انرژی و آب در درگیری‌های نظامی به اهداف رایج تبدیل می‌شوند.

نامه دیگری در مجله «Science»، تأثیرات مشخصی را بررسی کرده است که جنگ می‌تواند بر حیات دریایی داشته باشد. به‌ویژه، نشت نفت در تنگه هرمز می‌تواند پیامدهای جدی به همراه داشته باشد.

نینگ وانگ، یکی از نویسندگان این مقاله و معاون آزمایشگاه دولتی کلیدی بهره‌برداری از منابع دریایی در دریای جنوبی چین در دانشگاه هاینان چین، اشاره کرد که این آبراه و مناطق اطراف آن، زیستگاه حیاتی برای دوگونگ‌ها (گاوهای دریایی) و دیگر گونه‌های دریایی هستند.

نویسندگان مقاله نوشته‌اند که ممکن است تعویض کامل آب در دو حوضه‌ای که تنگه هرمز آن‌ها را به یکدیگر متصل می‌کند، تا پنج سال طول بکشد.

وانگ در ایمیلی به مانگابی گفت: «هرگونه آلودگی در این منطقه پیامدهای شدید و جدی برای موجودات دریایی و اکوسیستم دریایی خواهد داشت.»

وانگ و همکارانش خواستار پایش علمی نشت‌های نفتی و پیامدهای آن‌ها شده‌اند. آن‌ها نوشته‌اند: «این درگیری، آزمونی جهانی است برای اینکه آیا آسیب‌های محیط‌زیستی ناشی از جنگ می‌توانند از طریق ارزیابی علمی و اقدام بین‌المللی مورد رسیدگی قرار گیرند یا نه.»

به گفته ابراهیمی، «ردیابی لحظه‌ای» وضعیت محیط‌زیست ضروری است. اما او در عین حال اشاره کرد که آن‌ها اطلاعات پایه محیط‌زیستی مربوط به پیش از جنگ را در اختیار ندارند و سال‌ها تحریم باعث شده است صنعت نفت ایران نتواند استانداردهای محیط‌زیستی را به‌طور کامل رعایت کند.

او گفت: «در تنگه هرمز، مشکلات محیط‌زیستی با جنگ شروع نشده‌اند.»

از نظر ابراهیمی، جنگ نشان داده است که علم تا چه اندازه برای مواجهه با درگیری‌ها آماده نبوده است.

او گفت: «مردم سراسر جهان ایران را کشوری می‌بینند که همیشه در جنگ است. اما این واقعیت ندارد؛ چون من ۳۲ سال دارم و این نخستین جنگی است که خودم می‌بینم.»

به گفته فرزانگان، حفظ تداوم فعالیت‌ها اهمیت زیادی دارد.

او گفت: «مشکلاتی مانند از دست رفتن تنوع زیستی، کمبود آب، آلودگی هوا، فشارهای اقلیمی، تخریب سرزمین و خطرات ناشی از بلایا، در مرزهای ملی متوقف نمی‌شوند.»

او افزود: «همان‌طور که سعدی، شاعر ایرانی، یادآوری می‌کند: انسان‌ها اعضای یک پیکرند. وقتی عضوی از این پیکر درد می‌کشد، دیگر اعضا نمی‌توانند بی‌تفاوت بمانند.»