کتاب عکس «کاوشی پیرامون تالاب شادگان؛ سایه‌ها در هم‌سازی» در ۱۲۰ صفحه و به دو زبان فارسی و انگلیسی منتشر شده است. این کتاب با محوریت تالاب شادگان، از یک سو به عوامل ناپایداری این تالاب، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تالاب‌های بین‌المللی ایران و خاورمیانه، و از سوی دیگر به فرهنگ و سنت‌های تالاب‌نشینان، به‌عنوان نمودی از تعامل بی‌واسطه انسان و طبیعت، می‌پردازد.

این کتاب شامل ۴۱ عکس و یادداشت‌هایی از فعالان حوزه محیط‌زیست و پژوهشگران است و حاصل سه سال عکاسی همایون‌پور در فاصله سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ به شمار می‌رود.

همایون‌پور در بخشی از مقدمه کتاب، درباره انگیزه و رویکرد خود در این پروژه نوشته است: «تلاش کرده‌ام لحظه‌های گذار و تغییرات پنهان را در میان فراز و نشیب‌های مداوم آن به تصویر بکشم تا شاید چشم‌اندازی نسبت به پیامدهای پیشِ رو فراهم شود.»

او دانش‌آموخته کارشناسی ارشد علوم سیاسی و عکاس مستقل مستند اجتماعی است و در آثارش با تلفیق عکاسی مستند و پژوهش در علوم اجتماعی، به کاوش در واقعیت‌های زیسته می‌پردازد.

آیین رونمایی از نخستین کتاب عکس همایون‌پور با حضور «محمد درویش»، کنشگر محیط‌زیست، «مهدی وثوق‌نیا»، عکاس مستند، مدرس دانشگاه و مشاور این پروژه، «عسل کاووسی»، مدیر نشر «توالی» و نازنین همایون‌پور برگزار شد.

همایون‌پور در بخشی از این نشست، درباره دلیل انتخاب این پروژه به پیشینه کاری و تحصیلی خود در رشته علوم سیاسی اشاره کرد و گفت: «در سال ۹۶ قصد داشتم درباره پیوند علوم سیاسی و محیط‌زیست یا بوم‌شناسی سیاسی (Political Ecology) کار کنم. این موضوع در ایران تازه بود. هم‌زمان با این تصمیم، خوزستان با بحران آب مواجه بود و در اصفهان نیز بحران زاینده‌رود و تجمع کشاورزان آغاز شده بود. این دقیقاً همان جنبش سیاسی‌ای بود که موضوع آن محیط‌زیست است.»

او درباره دغدغه خود برای فعالیت‌های محیط‌زیستی گفت: «محیط‌زیست آدم را عمل‌گرا می‌کند و همواره به دنبال راه‌های تازه می‌گردی. نمی‌خواستم فقط مقاله‌ای بنویسم تا صرفاً برای دیگران درس عبرت باشیم. بنابراین این پروژه را درتالاب شادگان به‌طور جدی تعریف کردیم.»

او درباره آغاز این پروژه در سال ۱۴۰۰ نیز گفت: «زمانی که کار را آغاز کردم، تالاب هنوز دچار این میزان تغییر نشده بود. در واقع شادگان در مسیر تغییر قرار داشت. برای مثال، در سال ۱۴۰۱ تعداد ماهیگیران بیشتر شد و در سال ۱۴۰۲ سبک زندگی مردم منطقه نیز دستخوش تغییر شد. وقتی در آن منطقه حضور پیدا می‌کنید، از نزدیک لمس می‌کنید که مردم تا چه اندازه به تالاب وابسته‌اند و همین موضوع باعث شد بخواهم این پروژه را به‌طور جدی دنبال کنم.»

تالاب‌ها دلیل تداوم حیات در ایران هستند

«محمد درویش» در بخش دیگری از نشست به اهمیت تالاب‌ها اشاره کرد و گفت: «اگر به سال ۱۳۴۹ بازگردیم، «اسکندر فیروز» نخستین کنوانسیون محیط‌زیستی جهان، یعنی کنوانسیون رامسر، را به ثبت رساند و تلاش کرد به مردم جهان یادآوری کند که تالاب‌ها از ارزشمندترین بخش‌های اکوسیستم هستند و نباید آن‌ها را مرداب نامید، بلکه دوام حیات باکیفیت همه زیستمندان، از جمله انسان‌ها، به تالاب‌ها وابسته است.»

به گفته او، تا پیش از سال ۱۳۴۹ و تلاش‌های یک ایرانی، بسیاری از مردم ایران و جهان تالاب‌ها را جدی نمی‌گرفتند و می‌کوشیدند آن‌ها را خشک کنند و به اراضی کشاورزی تبدیل کنند، اما اکنون بیش از ۱۸۷ کشور جهان عضو کنوانسیون رامسر هستند.

او درباره اهمیت تلاش‌های اسکندر فیروز افزود: «شاید اگر تلاش‌های او نبود، برای بسیاری از ما تالاب معنایی نداشت. اینکه نازنین همایون‌پور چنین مجموعه‌ای را تهیه کرده و گالری دیدار و ناشر نیز از این تلاش حمایت کرده‌اند، نتیجه همان خدمات است و امروز می‌دانیم چرا تالاب‌ها اهمیت دارند.»

به گفته درویش، تالاب شادگان ۴۰۰ هزار هکتار وسعت دارد: «برای درک وسعت آن کافی است بدانیم تهران حدود ۷۵ هزار هکتار وسعت دارد. بنابراین شادگان حدود پنج برابر بزرگ‌تر از تهران است. این تالاب ۱۵۳ گونه پرنده را در خود جای داده است؛ در حالی که تعداد کل گونه‌های پرندگان شناسایی‌شده در ایران حدود ۵۶۸ گونه است.»

او درباره اهمیت انتشار چنین کتابی گفت: «همه ما باید بدانیم چرا لازم است برای حفظ تالاب‌ها و تأمین حقابه آن‌ها تلاش کنیم و اجازه ندهیم این حقابه در مسیر کشاورزی و صنعت از بین برود. کاری که نازنین همایون‌پور انجام داده، به سهم خود تلاشی برای تقویت این هم‌افزایی است. تالاب‌ها دلیل تداوم حیات در ایران هستند و این کتاب و عکس‌های آن به‌خوبی رابطه انسان و محیط‌زیست و ارتباط شگفت‌انگیز مردم آن منطقه با حیات تالاب را به تصویر کشیده‌اند.»

چاپ کتاب، عکاسی مستند را ماندگار می‌کند

«مهدی وثوق‌نیا»، عکاس مستند، مدرس دانشگاه و مشاور این پروژه، در ابتدای سخنان خود به اهمیت یافتن محیط‌زیست در پروژه‌های عکاسی جهان اشاره کرد و گفت: «از دهه ۹۰ متوجه شدم بخشی از فعالیت عکاسان جهان به سمت عکاسی محیط‌زیست گرایش پیدا کرده است و بسیاری از مسابقات نیز حمایت مالی از این رویکرد را در دستور کار قرار داده‌اند. به یاد دارم در همان سال‌ها نمایشگاهی با عنوان «چشم‌اندازهای پیش‌رو» برگزار کردیم. این نمایشگاه آغاز نگاهی تازه به وضعیت چشم‌اندازهای طبیعی ما بود.»

او درباره کتاب «کاوشی پیرامون تالاب شادگان؛ سایه‌ها در هم‌سازی» گفت: «زمانی که این کتاب را دیدم، به این نتیجه رسیدم که در این نسل هنوز افرادی هستند که نسبت به سرزمین و زیست‌بوم خود دغدغه دارند. همایون‌پور با پشتکار فراوان کار و عکاسی کرد تا به چنین پروژه‌ای برسد.»

وثوق‌نیا درباره توسعه‌نیافتگی عکاسی مستند در ایران نیز گفت: «اگر به تاریخچه عکاسی مستند و آثار عکاسان بزرگ نگاه کنیم، می‌بینیم که همه آن‌ها از بورس‌ها و حمایت‌های مالی برخوردار بوده‌اند. اما کسی مانند نازنین همایون‌پور هیچ حمایت مالی نداشته و به‌تنهایی کار کرده است. یکی از دلایل ماندگار نشدن عکاسی مستند در ایران نیز همین نبود حمایت‌هاست. ما به‌ندرت افرادی مانند نازنین همایون‌پور را می‌بینیم که با وجود همه دشواری‌ها برای کار خود ایستادگی کنند. به گمان من، چاپ کتاب می‌تواند پروژه‌های عکاسی مستند را ماندگار کند.»

در بخش دیگری از این نشست، «عسل کاووسی»، مدیر نشر «توالی»، درباره رویکرد این انتشارات گفت: «نشر توالی فعالیت خود را با تمرکز بر کتاب عکس آغاز کرد. دغدغه ما انتشار آثاری است که علاوه بر کیفیت فنی، از هویت هنری، نگاه مؤلف و انسجام روایی نیز برخوردار باشند. عکاسی خبری و مستند به واسطه اهمیت اجتماعی و رسانه‌ای خود همواره جایگاه ویژه‌ای داشته است، اما عکاسی هنری کمتر دیده شده و کمتر در قالب کتاب منتشر شده است. نشر توالی قصد دارد توجه ویژه‌ای به عکاسی هنری داشته باشد.»
او درباره دلیل انتخاب پروژه مستند تالاب شادگان افزود: «این پروژه صرفاً در ژانر مستند دسته‌بندی نمی‌شود و جنبه‌های هنری، نگاه دقیق و رویکرد عکاسانه آن توجه ما را جلب کرد. تالاب شادگان یکی از ارزشمندترین زیست‌بوم‌های ایران است.»

به گفته او، شاید مهم‌ترین کارکرد عکاسی مستند این باشد که پیش از آنکه این زیست‌بوم‌ها از میان بروند، آن‌ها را ثبت کند و برای مخاطبان آینده به یادگار بگذارد.