سایه‌ها و چاه‌ها: روایت بحران آب در البرز

پشت آمارهای نگران‌کننده فرونشست زمین و کسری مخزن، روایتی از بی‌توجهی و مدیریت ناپایدار در سایه پایتخت قرار دارد.

استان البرز در زمره متراکم‌ترین استان‌های کشور با وضعیت آبی پیچیده و هشداردهنده‌ای مواجه است؛ جمعیت استان در سال ۱۴۰۳ حدود چهار میلیون نفر برآورد شده که بخش عمده این جمعیت در شهر کرج متمرکز است و این تمرکز جمعیتی ظرفیت تقاضا برای آب شرب و خدمات شهری را به‌شدت افزایش داده. درحالی‌که متوسط بارندگی البرز در گذشته نزدیک به میانگین کشوری بود، طی سال‌های اخیر روند نزولی پیدا کرده و الگوی متفاوت بارش‌ها موجب کاهش چشمگیر تغذیه طبیعی سفره‌های زیرزمینی شده است. این مسئله همراه با رشد تقاضا و توسعه شهری، ترکیبی از تنش و کسری منابع را پدید آورده که پیامدهای آن اکنون قابل‌مشاهده است. 

برپایه آمار موجود، استان البرز با کسری سالانه حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب در سفره‌های آب زیرزمینی روبه‌روست و اگر نگاهی کلان‌تر بیندازیم، حداقل ناترازی برداشت سالانه در سطح استان حدود ۵۰۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود؛ یعنی مجموع برداشت فراتر از منابع تجدیدپذیر است و این امر، استان را در وضعیت تنش آبی شدید قرار داده.

در بعد مکانی، دشت‌های کرج، نظرآباد، اشتهارد و هشتگرد به‌عنوان دشت‌های بحرانی شناخته شده‌اند. در این دشت‌ها برداشت سالانه بیش از دو برابر تغذیه طبیعی آبخوان‌ها گزارش شده است. نتیجه این اضافه‌برداشت‌ها، افت تراز آب زیرزمینی تا بیش از دو متر در سال در اکثر آبخوان‌ها است و فرونشست‌هایی که در برخی نقاط عمقی تا ۳۰ سانتی‌متر در سال را ثبت می‌کنند. این ارقام، از افت کیفی و کمی منابع حکایت دارند و نشان می‌دهند ادامه وضع موجود به فرونشست گسترده‌تر، تخریب زیرساخت‌های شهری و کشاورزی و افزایش هزینه‌های احیا و سازگاری می‌‌انجامد.

بخش کشاورزی در استان البرز با سهمی نزدیک به دو‌سوم کل برداشت، مهم‌ترین عامل فشار بر آبخوان‌هاست؛ عمده این مصرف در روستاها و حاشیه شهرستان‌ها رخ می‌دهد؛ جایی که هنوز معیشت بسیاری از خانوارها به کشاورزی وابسته است. در مقابل، کلانشهر کرج با جمعیت سه‌ میلیونی بیشتر مصرف‌کننده آب شرب و خانگی است و سهمش از برداشت مستقیم زیرزمینی در مقایسه با بخش کشاورزی کمتر، اما حیاتی‌تر است. این دو الگوی مصرف نابرابر باعث شده فشار اصلی بر منابع زیرزمینی نه‌تنها از شهر، بلکه از پیرامون آن وارد شود.

مسئله نگران‌کننده‌تر این است که بحران آب البرز در سایه بحران تهران، کمتر دیده شده است. سدهای امیرکبیر و طالقان که در حریم البرز قرار دارند، بخش قابل‌توجهی از آب خود را به شبکه تأمین پایتخت اختصاص می‌دهند و به‌این‌ترتیب، بخش اعظم بار تأمین آب شرب کرج عملاً بر دوش سفره‌های زیرزمینی افتاده است. این وابستگی شدید، کرج را به شهری آسیب‌پذیر در برابر خشکسالی، افت بارش و هر گونه تغییر در سیاست‌های تخصیص منطقه‌ای آب تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، هر تأخیر در اصلاح الگوی مصرف و کاهش برداشت از چاه‌ها می‌تواند به تضعیف غیرقابل بازگشت منابع زیرزمینی منجر شود.

واقعیت این است که کرج امروز در لبه ابربحران ایستاده است؛ شاخص‌های علمی از ناترازی شدید، افت مستمر سطح آب و فرونشست گسترده حکایت دارند. بحران آب البرز، اگرچه در مقیاس جمعیتی کوچکتر از تهران رخ می‌دهد، اما پیامدهای آن به همان اندازه خطرناک است. لازم است نگاه سیاستگذاران و افکار عمومی از پایتخت فراتر رود و مسئله آب کرج به‌عنوان یک اولویت مستقل دیده شود؛ زیرا هر سال تأخیر در تصمیم‌گیری، به‌معنای ازدست‌رفتن بخشی از سرمایه طبیعی و حیاتی این شهر است.

برای جلوگیری از ورود به مرحله غیرقابل‌بازگشت، نیازمند بسته سیاستی و فنی فوری و میان‌مدت هستیم که شامل: مدیریت تقاضای آب شهری (تعرفه‌گذاری هوشمند، کاهش مصرف سرانه، تجهیز ساختمان‌ها به تجهیزات کم‌مصرف)، احیای سفره‌های زیرزمینی از طریق تغذیه مصنوعی و افزایش نفوذپذیری سطوح شهری، اجرای جدی سامانه‌های پایش و کنترل برداشت (شناسنامه‌دار کردن و پایش چاه‌ها، برخورد با برداشت غیرمجاز)، توسعه بازچرخانی و استفاده از پساب تصفیه‌شده برای مصارف غیرشرب و کشاورزی، ترویج روش‌های آبیاری کم‌مصرف در بخش کشاورزی و بازنگری در تخصیص منابع سطحی به‌نفع تضمین آب شرب و احیای آبخوان‌ها است. همچنین، ضروری است سهم کشاورزی در مصرف آب استان به‌تدریج به کمتر از یک‌سوم کاهش یابد و هم‌زمان مسیر توسعه روستایی به‌سمت مشاغل جایگزین کم‌آب‌بر، صنایع پاک و فعالیت‌های خدماتی هدایت شود. درنهایت، هرگونه پروژه انتقال آب یا تخصیص از مخازن سطحی باید با شفافیت در سهم‌بندی و تضمین کاهش بار از آبخوان‌های محلی همراه باشد تا کرج به‌عنوان یک حوزه فرعی در تصمیم‌گیری‌ها نادیده گرفته نشود.