درسی که از سیل «مراوه‌تپه» نگرفتیم

قرن‌ها پیش، حکیم ابوالقاسم فردوسی با درایتی بی‌نظیر هشدار داده بود: «به جویی که بگذشت یک‌روز آب / نسازد خردمند از او جای خواب». اما نگاهی به حوادث اخیر و آمار و اسناد منتشرشده نشان می‌دهد که گویا این آموزه گران‌بها همچنان در چرخه برنامه‌ریزی و توسعه شهری ما مغفول مانده است.

بر اساس داده‌های رسمی اداره‌کل هواشناسی گلستان، در بازه ۴ تا ۶ مهر ۱۴۰۵، سامانه بارشی اخیر بارش‌های سنگینی را در شهرستان مراوه‌تپه ثبت کرد: نارلی‌آجی‌سو ۱۰۳ میلی‌متر (۶۳ میلی‌متر تنها در روز ۵ مهر)، یکه‌چنار ۵۹ میلی‌متر، بسطام‌دره ۵۶٫۵ میلی‌متر و شهر مراوه‌تپه ۴۶ میلی‌متر.

این حجم بارندگی، به‌ویژه در نقاط مرتفع و شرقی استان، روان‌آب‌های شدیدی را به راه انداخت که آسیب‌های سنگینی به زیرساخت‌ها، معابر و ۲۸ واحد مسکونی (۸ واحد نیازمند بازسازی کامل و ۲۰ واحد نیازمند تعمیر) وارد کرد.

نقشه و تصویر هوایی مربوط به ۵ مهر ۱۴۰۵ در شهرستان مراوه‌تپه، به‌روشنی علت اصلی بروز بحران را آشکار می‌سازد. مسیل طبیعی زهکشی این منطقه به‌دلیل ساخت‌وساز در یک منطقه مسکونی (شهرک غراوی) مسدود یا تنگ شده است. طبیعت قوانین خود را دارد؛ وقتی انسان حریم و مسیر طبیعی حرکت آب را زیر بار ساخت‌وساز می‌برد، آب در اولین بارش سنگین، جاده و خانه نمی‌شناسد و مسیر تاریخی خود را بازمی‌یابد. نتیجه چنین دستکاری‌های غیرکارشناسی، خسارت مستقیم به اموال مردم و به‌خطر افتادن زیرساخت‌های عمومی نظیر جاده‌ها و مراکز درمانی است.

گزارش‌ها حاکی از آن است که پس از وقوع حادثه، مسئولان ارشد استان با حضور در منطقه، جلساتی سرپایی تشکیل داده، بازدیدهای میدانی به‌عمل آورده و درنهایت وعده تسهیلات، کمک‌های بلاعوض و اعزام ماشین‌های سنگین داده‌اند.

اگرچه حضور میدانی مسئولان، آواربرداری و کمک به آسیب‌دیدگان ارزشمند و ضروری است، اما پرسش اصلی اینجاست: چرا مدیریت ریسک و پیشگیری جای خود را به جلسات و اقدامات انفعالی پس از وقوع حادثه داده است؟ چرا طرح‌های ساماندهی آب‌های سطحی و زهکشی شهری باید درست «پس» از زیر آب رفتن منازل مسکونی یادآوری و تصویب شوند؟ چرا مجوز ساخت‌وساز در مسیر و حریم شناخته‌شده سیلاب‌ها و مسیل‌ها صادر می‌شود تا بعداً مجبور به صرف هزینه‌های گزاف برای جبران خسارت و بازسازی باشیم؟

حادثه ۵ مهر مراوه‌تپه بار دیگر اثبات کرد که ناپایداری‌های اقلیمی و رگبارهای شدید، شدیدتر و تکرارشونده‌تر شده‌اند. برای جلوگیری از تکرار این فجایع، توجه به نکات پیش رو حیاتی است: نخست، بازگشایی و آزادسازی حریم مسیل‌ها؛ شناسایی دقیق گره‌های ساخت‌وساز در مسیرهای زهکشی طبیعی و اصلاح آن‌ها پیش از آغاز بارش‌های پاییزه و زمستانه. دوم، ارزیابی مخاطرات پیش از توسعه شهری و ممانعت جدی از صدور مجوزهای ساخت‌وساز در محدوده سیل‌گیر و حاشیه رودخانه‌ها. و در آخر، تغییر نگاه از پاسخ به بحران به مدیریت پیشگیرانه ریسک؛ یعنی تخصیص اعتبارات عمرانی به اجرای طرح‌های پیشگیرانه آبخیزداری و ساماندهی آب‌های سطحی، به‌جای پرداخت خسارت‌های چندباره.

وقت آن رسیده است که سخن حکیم طوس را آویزه گوش کنیم؛ پیش از آنکه بارش بعدی، غفلت‌های ما را دوباره به رخمان بکشد.