گلوله نمی‌کُشد، سکوت مردم است که می‌کُشد

زن جوانی با لباس سفید بر سقف خودرویی ایستاده و برای جمعیت شعر می‌خواند: «گلوله نمی‌کُشد، سکوت مردم است که می‌کُشد.» زنی که در میانه اعتراضات مردم سودان علیه حکومت سی‌ساله «عمر البشیر»، به نماد انقلاب تبدیل و این عکس معروفش جهانی شد. او «آلاء صلاح» بود، ۲۲ساله و دانشجوی معماری در خارطوم.

از سال ۲۰۱۸ خیابان‌های سودان شاهد موجی از تظاهرات بودند؛ مردمی که سه دهه زیر حکمرانی «عمر البشیر» زندگی کردند، دیگر طاقت فشارها و دیکتاتوری را نداشتند و واژه «الثورة» -به‌معنی انقلاب- ترجیع‌بند سرودها و شعارهایشان شد.

آلاء صالح اولین‌بار در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۸ (۲۸ آذر ۹۷) بعد از تصمیم دولت برای سه‌برابر کردن قیمت نان در تظاهرات شرکت کرد. بااین‌حال، شهرت او بسیار سریع رشد کرد و میان معترضان سودان به او لقب «کنداکه» داده‌ شد؛ واژه‌ای باستانی که به‌معنی ملکه یا شاهزاده است.

آلاء به نماد اعتراضاتی تبدیل شد که به‌گفته‌ خودش، در فرهنگ سودان شاکله‌ای زنانه داشته‌اند. او همچنین تأکید می‌کرد در اعتراضات نیز زنان نقش بسیار فعالی داشته‌اند و بخش عمده‌ تظاهرکنندگان مقابل پادگان‌های ارتش را تشکیل داده‌اند.

او در گفت‌وگویی گفته بود: «خوشحالم که عکس من باعث شد مردم دنیا صدای انقلاب سودان را بشنوند. از روز اول، هر روز در اعتراض‌ها شرکت کرده‌ام، چون پدر و مادرم به من عشق به وطن را آموخته‌اند.»

آلاء در روزی که آن عکس معروف گرفته شد، در ۱۰ تجمع شعر خوانده بود. مادرش طراح لباس سنتی است، لباسی که آلاء هنگام اعتراض بر تن داشت نیز طراحی مادرش بود، و پدرش در کار ساخت‌وساز است. او گفته بود: «این لباس قدرت و الهام از کنداکاها -ملکه‌های باستانی سودان- را یادآوری می‌کند.»

روزی که جهان آلاء صلاح را دید
«لانا هارون» زنی است که برای نخستین‌بار عکس معروف آلا را منتشر کرد. آن روزها هارون درباره این عکس گفته بود دوربین خاصی همراه نداشته و عکس را با گوشی هوشمندش گرفته: «اما زمانی که عکس را به دوستانم نشان دادم، فکر کردم این عکس کاملی است و بلافاصله با خود گفتم این عکس انقلاب من است و ما آینده هستیم.»

خود آلاء بعدها در توییتی نوشت: «زنان سودان همیشه در انقلاب‌های این کشور شرکت داشتند. اگر تاریخ سودان را بخوانید، می‌بینید ملکه‌های ما حکومت را هدایت می‌کردند. این بخشی از میراث ماست. افتخار می‌کنم در این انقلاب شرکت کردم و خوشحالم که انقلاب ما اولین هدفش را به دست آورد.»

تراژدی امروز زنان سودانی
اما آرزوهای آن انقلاب و سرنوشتی که آلاء و زنان دیگر برای آن امیدوار بودند، امروز در سایه جنگ داخلی سودان رنگ باخته است. سقوط عمر البشیر در ۲۰۱۹ و روی کار آمدن عبدالفتاح البرهان، اختلاف میان او و فرمانده نیروهای واکنش سریع، محمد حمدان دقلو (حمیدتی)، بر سر کنترل قدرت و ادغام شبه‌نظامیان در ارتش را تشدید کرد و این تنش‌ها در آوریل ۲۰۲۳ به جنگ داخلی تمام‌عیار تبدیل شد.

خارطوم و مناطق اطراف، شاهد درگیری‌های شدید میان ارتش و نیروهای واکنش سریع بودند. درگیری‌ها تاکنون بیش از ۱۰ هزار کشته برجای گذاشته و دست‌کم شش میلیون نفر را مجبور به ترک خانه‌هایشان کرده است. بیشتر قربانیان زنان و کودکان هستند.

«الیزابت تروسل»، سخنگوی کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، نسبت به ربودن و به‌ بردگی‌ گرفتن زنان در مناطق تحت‌کنترل گروه شبه‌نظامی نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) هشدار داد. زنان ربوده‌شده در شرایط بسیار غیرانسانی و بی‌رحمانه نگهداری می‌شوند و نیروهای شبه‌نظامی آنان را مجبور به ازدواج و بردگی جنسی می‌کنند. سرنوشتی تلخ و تراژیک و در تناقض با آن روزهایی که آلاء صالح به نماد انقلاب سودان تبدیل شد. امروز زنان در سایه جنگ داخلی و خشونت، ربوده می‌شوند، آواره‌اند و مورد ظلم و بی‌عدالتی قرار می‌گیرند. هرچند که شاید تصویر آلاء صلاح بر سقف خودرو همچنان در ذهن جهان باقی مانده باشد و الهام‌بخش مبارزه برای آزادی و عدالت باشد، واقعیت امروز زنان سودان تلخ و بی‌رحم است. صدای انقلاب که زمانی با شعر و شعار زنان در خیابان‌های خارطوم طنین‌انداز می‌شد، اکنون در میان دود و آوار و فریادهای وحشت پنهان شده است. بااین‌حال، همان‌گونه‌که آلاء و زنان دیگر در گذشته شجاعانه ایستادند، شاید امید زنده نگه‌داشتن عدالت و آزادی هنوز در دل زنان سودان جریان داشته باشد؛ هرچند بسیار کم‌رمق و در تاریک‌ترین روزهای سودان.