صدای پای طاعون

بازگشت مرگ سیاه یا طاعون، پس از دهه‌ها از آخرین پاندمی مرگبار آن، شاید برای انسان معاصر ترسناک‌تر از هر بیماری و حادثه‌ای باشد. اگرچه شاید در دوران زندگی او خبری از پاندمی‌های گسترده و همه‌گیری‌های مرگبار این بیماری نبوده باشد، خاطره تاریخی خود او و اجدادش گواه مرگ هزاران هزار انسانی است که باکتری طاعون به جانشان افتاد و آنان را از کره زمین محو کرد.

 کابوس سیاه

«آیا طاعون بازمی‌گردد؟» این پرسشی است که در روزهای گذشته شهروندان بسیاری از کشورهای جهان را به خود مشغول کرده است؛ اگرچه هنوز هیچ هشداری از سوی مراکز بهداشتی ملی و بین‌المللی در این‌باره صادر نشده است. پس ماجرا چیست؟

 به گزارش «پیام ما» و به نقل از یورونیوز، «داریا شیپیلووا»، پژوهشگر ۲۸ساله مؤسسه تحقیقاتی مبارزه با طاعون در منطقه «ایرکوتسک» روسیه، روز ۲۵ سپتامبر لوله آزمایشی حاوی عامل بیماری‌زای طاعون ریوی را شکست. او روز ۲۹ سپتامبر با علائم شدید ذات‌الریه در بیمارستان بستری شد و در ساعات آغازین بامداد دوم اکتبر جان باخت.

 بر اساس این گزارش، پس از مرگ شیپیلووا، مقامات روسیه در چند مرکز درمانی منطقه قرنطینه برقرار کردند و نزدیک به ۲۰۰ نفری را که با او در تماس بودند، تحت نظارت پزشکی قرار دادند. همچنین رسانه‌های روسیه از احتمال ابتلای این پژوهشگر جوان به طاعون ریوی خبر دادند. با این حال، مقامات بهداشتی این موضوع را تأیید نکرده‌اند.

 نهاد بهداشت عمومی روسیه اعلام کرد که شیپیلووا به «ذات‌الریه با علت ناشناخته» مبتلا بوده و آزمایش‌های تکمیلی هیچ میکروارگانیسمی مرتبط با کار او نشان نداده است. این نهاد افزود که وضعیت همه‌گیرشناختی منطقه همچنان باثبات است.

 از سوی دیگر، «گنادی اونیشچنکو»، رئیس پیشین نهاد بهداشت عمومی روسیه، روز جمعه گفت که عفونت در منطقه «ایرکوتسک» به‌احتمال زیاد طاعون نیست؛ اما حتی اگر این موضوع تأیید شود، بیماری گسترش نخواهد یافت. به گفته او، آغاز فصل سرما احتمالاً مانع انتقال بیماری می‌شود.

 در همین حال، اکسیوس هم از جلب توجه مقامات دولت آمریکا به مرگ این پژوهشگر روس و اعمال قرنطینه در چند مرکز درمانی منطقه ایرکوتسک خبر داد و به نقل از یک مقام کاخ سفید نوشت: «واشنگتن در جریان این تحولات قرار دارد و شرایط را از نزدیک دنبال می‌کند. همچنین دولت از شیوع بیماری مطلع است، آن را زیر نظر دارد و در حال ارزیابی گزینه‌هاست.»

ابهام در علت مرگ

روز یکشنبه، سی‌ان‌ان در گزارشی به ابعاد دیگری از مرگ این پژوهشگر روس پرداخت و به نقل از «ماکسیم مودین»، شهردار «شِلِخوف»، اعلام کرد که بخشی از بیمارستانی که این پژوهشگر در آن بستری بود قرنطینه شده و در چند بخش دیگر نیز پذیرش یا ترخیص بیماران موقتاً متوقف شده است. با این حال، «روس‌پوترِب‌نادزور»، نهاد مسئول نظارت بهداشتی و مقابله با بیماری‌های عفونی در روسیه، اعلام کرده است که آزمایش نمونه‌های گرفته‌شده از بیمار هیچ میکروارگانیسمی مرتبط با فعالیت شغلی او را نشان نداده است. مودین نیز گفته است که طی ۱۰ روز گذشته موردی از بیماری عفونی در میان کارکنان این مؤسسه گزارش نشده و افرادی که با این زن در تماس بوده‌اند، تحت آزمایش و معاینه پزشکی قرار گرفته‌اند.

 اگرچه گفته‌های این مقامات هرگونه شیوع بیماری را رد می‌کند، ابهام در علت مرگ «داریا شیپیلووا» ماجرا را ترسناک کرده است. سی‌ان‌ان به نقل از برخی رسانه‌های منطقه‌ای از تحت نظر قرار گرفتن حدود ۲۰۰ نفر خبر داد و تأکید کرد که این تعداد هنوز به‌طور رسمی تأیید نشده است. ابهام اصلی ماجرا به علت بیماری و مرگ این پژوهشگر بازمی‌گردد. مقام‌های بهداشتی روسیه علت بیماری را «ذات‌الریه با منشأ ناشناخته» اعلام کرده‌اند، اما برخی مقام‌های محلی از احتمال طاعون سخن گفته‌اند. «آلکسی تسی‌دنوف»، رئیس‌جمهوری بوریاتیا، منطقه‌ای در همسایگی ایرکوتسک، ابتدا گفته بود این زن احتمالاً بر اثر طاعون جان باخته است؛ اما بعداً موضع خود را تعدیل کرد و گفت احتمال ابتلا به این بیماری مطرح بوده است.

 میلیون‌ها مرگ طی سه پاندمی

شیوع هر بیماری در جهان ترسناک است، اما هیچ‌کدام به اندازه طاعون برای بشر مرگ به ارمغان نیاورده است. اگرچه آنفلوآنزای اسپانیایی در اوایل قرن بیستم جان بیش از ۵۰ میلیون نفر را گرفت، طاعون تا امروز بیشترین قربانیان را گرفته است. این بیماری طی سه پاندمی در زمان‌ها و نقاط مختلف جهان، بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون نفر را از بین برده است.

 طاعون در طول تاریخ سه پاندمی بزرگ را پشت سر گذاشته است. اگرچه ردپای آن به جهان باستان و دوران انسان‌های شکارگر و گردآورنده غذا در سیبری بازمی‌گردد، نخستین پاندمی این بیماری که به «طاعون ژوستینیان» شهرت دارد، در قرن ششم میلادی و حدود سال ۵۴۱ میلادی آغاز شد و در بخش‌هایی از اروپا، آسیا و آفریقا گسترش یافت. برآوردها درباره شمار قربانیان این پاندمی متفاوت است، اما سازمان جهانی بهداشت شمار مرگ‌ها را حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون نفر اعلام کرده است.

 دومین پاندمی طاعون، «مرگ سیاه»، در قرن چهاردهم میلادی آغاز شد و یکی از مرگبارترین همه‌گیری‌های تاریخ بشر بود. این پاندمی از حدود سال ۱۳۴۷ میلادی در اروپا گسترش یافت و طی چند سال بخش بزرگی از جمعیت این قاره را از بین برد. سازمان جهانی بهداشت شمار مرگ‌های ناشی از آن را حدود ۴۰ تا ۷۵ میلیون نفر برآورد کرده است؛ با این حال، برخی منابع تاریخی و پژوهشی ارقام متفاوتی ارائه کرده‌اند.

 سومین پاندمی طاعون در قرن نوزدهم و از سال ۱۸۵۵ در استان «یون‌نان» چین آغاز شد و در دهه‌های بعد، از طریق مسیرهای تجاری و دریایی به نقاط مختلف جهان رسید. این پاندمی از اواخر قرن نوزدهم به‌شکل گسترده‌تری در جهان گسترش یافت و تا سال ۱۹۶۹ ادامه پیدا کرد. در مجموع، حدود ۱۰ تا ۱۵ میلیون قربانی بر جای گذاشت. هند و چین از جمله مناطقی بودند که بیشترین تلفات را متحمل شدند.

 در فاصله بین این سه پاندمی، طاعون بارها به‌شکل همه‌گیری‌های منطقه‌ای و محلی بازگشت و هزاران نفر را به کام مرگ کشاند. بر همین اساس، سازمان جهانی بهداشت نیز طاعون را بیماری‌ای می‌داند که هزاران سال با انسان همراه بوده و سه پاندمی بزرگ تاریخی ایجاد کرده است.

 پایان پاندمی سوم طاعون و آغاز درمان مؤثر بیماری با آنتی‌بیوتیک‌ها به معنای پایان آن نبود. عامل طاعون همچنان در کانون‌های طبیعی خود در بخش‌هایی از آفریقا، آسیا و آمریکا باقی ماند و در دهه‌های بعد، طغیان‌ها و همه‌گیری‌های منطقه‌ای متعددی رخ داد. یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها، همه‌گیری طاعون در هند در سال ۱۹۹۴ بود که مواردی از نوع بوبونیک و ریوی را در چند منطقه به دنبال داشت. از دهه ۱۹۹۰ نیز آفریقا به مهم‌ترین کانون موارد انسانی طاعون تبدیل شد و ماداگاسکار و جمهوری دموکراتیک کنگو بیشترین موارد را گزارش کرده‌اند. در سال ۲۰۱۷، ماداگاسکار با همه‌گیری گسترده طاعون ریوی مواجه شد که هزاران مورد مشکوک و صدها مرگ بر جای گذاشت. بنابراین، طاعون پس از پایان پاندمی سوم، از بیماری‌ای با انتشار جهانی به بیماری‌ای عمدتاً بومی و کانون‌محور تبدیل شده است.

 ایران نیز در دوره‌های مختلف تاریخی با همه‌گیری طاعون مواجه بوده است. در دوره معاصر، استان‌های غرب و شمال‌غرب از کانون‌های این بیماری بودند؛ به‌طوری‌که بین سال‌های ۱۹۴۷ تا ۱۹۶۶، ۹ همه‌گیری انسانی طاعون در این مناطق ثبت شد و ۱۵۶ مورد مرگ گزارش شد. آخرین مورد انسانی ثبت‌شده طاعون در ایران به سال ۱۹۶۶ بازمی‌گردد و پس از آن، مورد انسانی رسمی از این بیماری گزارش نشده است.

 عامل بیماری و انواع طاعون

عامل باکتریایی بیماری طاعون، «یرسینیا پستیس» است که در سال ۱۸۹۴ و هم‌زمان با همه‌گیری طاعون در هنگ‌کنگ، به‌وسیله «الکساندر یرسین» شناسایی شد. این باکتری پیش از سال ۱۹۷۰ با نام «پاستورلا پستیس» شناخته می‌شد. یرسینیا پستیس می‌تواند سه شکل اصلی طاعون را ایجاد کند: طاعون «بوبونیک» که شایع‌ترین شکل بیماری است؛ طاعون «سپتی‌سمیک» که با ورود باکتری به جریان خون رخ می‌دهد؛ و طاعون ریوی که ریه‌ها را درگیر می‌کند و در صورت انتقال تنفسی می‌تواند از انسان به انسان نیز سرایت کند.

 «آمیتیس رمضانی»، رئیس انجمن متخصصان بیماری‌های عفونی، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره طاعون و ویژگی‌های آن گفت: «طاعون یک عفونت باکتریایی است که مخزن اصلی آن جوندگان، به‌ویژه موش‌ها، هستند و می‌تواند از راه‌های مختلف به انسان منتقل شود. بسته به مسیر انتقال و ورود باکتری به بدن، شکل‌های مختلفی از بیماری و علائم بالینی ایجاد می‌شود.»

 او افزود: «اگر باکتری از طریق تنفس وارد بدن شود، می‌تواند موجب درگیری ریه شود و اگر از راه‌های دیگری وارد بدن شده باشد، ممکن است در ادامه در بدن منتشر شود. طاعون عفونتی است که در صورت درمان‌نشدن و دریافت‌نکردن به‌موقع آنتی‌بیوتیک می‌تواند کشنده باشد.»

 آخرین وضعیت طاعون در ایران

رمضانی درباره وضعیت کنونی باکتری یرسینیا در ایران نیز تأکید کرد: «در حال حاضر موردی از طاعون در کشور گزارش نشده است. البته نداشتن مورد ابتلا به این معنا نیست که نباید به بیماری توجه کنیم. لازم است ناقلانی که می‌توانند بیماری را منتقل کنند و همچنین مخازن جوندگان به‌طور مستمر بررسی شوند.»

 رئیس انجمن متخصصان بیماری‌های عفونی ادامه داد: «در کشور ما، به‌ویژه در مناطقی که طاعون در گذشته به‌صورت اندمیک وجود داشته است، بررسی مخازن بیماری در حیات‌وحش انجام می‌شود تا اطمینان حاصل شود که این مخازن آلوده نیستند و خطری برای انسان ایجاد نمی‌کنند. خوشبختانه در بررسی‌هایی که تاکنون انجام شده و همچنان نیز ادامه دارد، موردی از آلودگی در جوندگان و مخازن طبیعی طاعون گزارش نشده است.»

 درمان طاعون امکان‌پذیر است

او درباره امکان درمان طاعون نیز گفت: «اگر فردی به هر شکلی به طاعون مبتلا شود، بیماری قابل درمان است. از آنجا که طاعون یک عفونت باکتریایی است، آنتی‌بیوتیک‌های مؤثری برای درمان آن وجود دارد و اگر درمان به‌موقع آغاز شود، بیمار به درمان پاسخ مناسبی می‌دهد.»

 رمضانی تأکید کرد: «برخلاف بسیاری از عفونت‌های ویروسی که مصرف آنتی‌بیوتیک در آنها اثری ندارد، در طاعون، آنتی‌بیوتیک می‌تواند به بهبود کامل بیمار کمک کند؛ البته شرط اصلی این است که فرد به‌موقع مراجعه کند و درمان را پیش از رسیدن بیماری به مراحل نهایی آغاز کند.»

 در دهه ۱۸۹۰ تلاش برای درمان آغاز شد. یرسین که باکتری عامل بیماری را شناسایی کرد، سرم ضدطاعون هم تولید کرد و گزارش شده است که این سرم در آزمایش‌های اولیه مرگ‌ومیر را به‌شدت کاهش داد؛ اما این درمان با درمان آنتی‌بیوتیکی مدرن قابل مقایسه نبود. در واقع، از سال ۱۹۴۸ بود که درمان مؤثر و قابل اتکا با آنتی‌بیوتیک‌ها، به‌ویژه «استرپتومایسین»، وارد عرصه شد و توانست از بسیاری از مرگ‌های ناشی از این بیماری پیشگیری کند.