تهیه واکسن آنفلوآنزا سال‌هاست تبدیل به یک دغدغه و نگرانی برای خانواده‌ها و به‌ویژه افراد پرخطر و بیماران دارای نقص ایمنی، سالمندان، زنان باردار و کسانی که دارای بیماری‌های زمینه‌ای هستند، شده است. واکسن آنفلوآنزا برخلاف واکسن بیماری‌هایی مانند سرخک، فلج اطفال و… باید هر ساله تکرار شود، این کار به چند دلیل صورت می‌گیرد.

دلیل تکرار هر ساله واکسن

 ویروس آنفلوآنزا هر ساله جهش ژنتیکی و واریانت‌های مختلفی دارد که ممکن است یکی از آنها غالب شود. تغییرات ویروس باعث می‌شود پروتئین‌های سطحی ویروس (هموگلوتینین و نورآمینیداز) عوض شوند و ایمنی ایجادشده توسط واکسن یا ابتلای قبلی در برابر سویه‌های جدید کارایی کمتری خواهد داشت. اگر سویه ویروس نیز تغییری نداشته باشد، آنتی‌بادی‌هایی که در اثر واکسیناسیون در بدن ایجاد شده‌اند، پس از ابتلا کاهش می‌یابند. بنابراین، سازمان جهانی بهداشت هرساله براساس داده‌های آزمایشگاه‌های مختلف در جهان، سویه‌هایی شایع در فصل بعدی را شناسایی می‌کند و واکسن سالانه براساس آنها ساخته می‌شود و پزشکان و نهادهای بهداشتی در سطح جهان واکسیناسیون دوباره را در اواخر تابستان و فصل پاییز برای گروه‌های پرخطر توصیه می‌کنند تا سطح هموگلوبین آنها افزایش پیدا کند.

در این سال‌ها تهیه واکسن آنفلوآنزا همواره یک چالش بوده است؛ زمانی به سهولت در دسترس عموم قرار دارد و در برخی ایام با کمبود شدید در بازار مواجه و تهیه آن بسیار دشوار می‌شود.

نشت واکسن در مطب‌ها

امسال نیز که فصل تزریق واکسن آنفلوآنزا فرارسیده است، تهیه آن برای افراد با مشکل مواجه شده و درصورت یافت شدن، افراد باید قیمت بسیار بالایی برای آن، چه نوع ایرانی و چه خارجی، پرداخت کنند. به‌گفته «هادی احمدی»، عضو هیئت‌مدیره انجمن داروسازان ایران، اکنون داروخانه‌های ایران خالی از این واکسن است.

احمدی اعلام کرد: «فعلاً واکسن در داروخانه‌ها نیست و قرار است، شنبه آینده دوباره توزیع شود. اما، نکته‌ای که نباید نسبت به آن بی‌اعتنا باشیم، نشت این واکسن به داخل برخی از مطب‌های پزشکان است که با قیمت بالاتری از نرخ مصوب، تزریق می‌شود.»

او  با اشاره به قیمت ۹۱۷ هزار تومانی واکسن وارداتی در داروخانه‌ها، افزود: «قیمت واکسن آنفلوآنزا در مطب، حدود ۱.۷ تا ۱.۸ میلیون تومان است. در حال حاضر و به‌رغم بالا بودن قیمت واکسن آنفلوآنزا، باز هم مردم برای تهیه این واکسن به داروخانه‌ها مراجعه می‌کنند.»

به‌گزارش مهر، مدیر روابط‌عمومی انجمن داروسازان ایران، درباره واکسن ایرانی آنفلوآنزا، گفت: «این واکسن موجود است، اما مردم چندان استقبال نمی‌کنند که شاید مهم‌ترین علت آن، محدودیت تزریق برای افراد زیر ۱۸ سال است. در‌حالی‌که کودکان، یکی از اولویت‌های مهم در تزریق واکسن آنفلوآنزا هستند.

از سوی دیگر، مهدی پیرصالحی روز سه‌شنبه، ۲۵ شهریورماه، درباره وضعیت کنونی واکسن گفت: «این واکسن نوترکیب است و جزو واکسن‌های نسل جدید محسوب می‌شود. ازآنجاکه نوع وارداتی این واکسن ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی دریافت می‌کرد، قیمت نوع داخلی با توجه به دانش آن، گرانتر از قیمت قبلی تمام می‌شد. امسال ارز واکسن آنفلوآنزا (وارداتی) حذف شد، قیمت واکسن آنفلوآنزای ایرانی نیز منطقی شد و در حال حاضر حدود ۷۰ درصد قیمت وارداتی، قیمت‌گذاری شده که با توجه به ظرفیت تولید آن، وارد بازار می‌شود.»

احمدی در پاسخ به پیرصالحی و درباره قیمت واکسن ایرانی گفت: «اصلاً چنین چیزی نیست و آنچه در سامانه تیتک مشاهده می‌شود، قیمت واکسن ایرانی ۹۰۰ هزار تومان تعیین شده است. گفته می‌شود رقمی بیش از ۱۰۰ هزار تومان افزایش قیمت برای واکسن‌های وارداتی خواهیم داشت.»  

دلایل کمبودهای هرساله واکسن آنفلوآنزا

اگرچه هم پیرصالحی و هم احمدی از توزیع این واکسن طی هفته آینده خبر می‌دهند، اما آنچه که در این سال‌ها وجود داشته کمبود و بی‌عدالتی در توزیع آن است.

«محمد هاشمی»، سخنگوی سازمان غذا و دارو، در گفت‌وگو با «پیام ما»، با بیان اینکه عنوان «کمبود» برای وضعیت کنونی واکسن آنفلوآنزا مناسب نیست و کلمه دشواری در دسترسی واژه مناسب‌تری است، درباره شرایط به‌وجود‌آمده برای واکسن آنفلوآنزا گفت: «دشواری دسترسی به واکسن آنفلوآنزا در برخی مقاطع ناشی از محدودیت ظرفیت تولید داخلی و زمان‌بندی ورود محموله‌های وارداتی است. تاکنون حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار دُز واکسن تأمین شده و در داروخانه‌ها در حال توزیع است. علاوه‌بر واکسن‌هایی که پیش‌تر به معاونت بهداشت تحویل شده، ۶۰۰ هزار دُز دیگر هفته آینده وارد کشور می‌شود و مابقی در مهرماه تحویل معاونت بهداشت خواهد شد. این زمان‌بندی باعث شد در برخی استان‌ها دشواری دسترسی به واکسن احساس شود، درحالی‌که کمبودی در عرضه گزارش نشده است.»

او ادامه داد: «سال گذشته حدود ۱۴۶ هزار دُز واکسن داخلی تولید و مابقی نیاز از طریق واردات تأمین شد. امسال پیش‌بینی می‌شود حدود ۲۴۰ هزار دُز واکسن داخلی عرضه و یک میلیون دُز واکسن وارداتی توزیع شود. بنابراین، تولید داخل حدود ۱۹ تا ۲۰ درصد و واردات حدود ۸۰ درصد کل بازار واکسن را پوشش می‌دهد.»

ریشه ناعدالتی در توزیع واکسن

سخنگوی سازمان غذا و دارو همچنین در رابطه با دلیل ناعدالتی در توزیع واکسن در استان‌های کشور، گفت: «ناعدالتی توزیع معمولاً به‌دلیل محدودیت تعداد دُزها، تفاوت میزان تقاضا و تأخیر در ارسال محموله‌ها بین استان‌ها ایجاد می‌شود. استان‌هایی که به‌دلیل حجم تقاضا یا تأخیر در تخصیص محموله‌ها دیرتر دریافت می‌کنند، دشواری دسترسی بیشتری دارند، درحالی‌که برخی استان‌ها واکسن کافی دارند.»

هاشمی یادآور شد: «سازمان غذا و دارو با افزایش ظرفیت تولید داخلی و ادامه واردات سعی در جبران دشواری دسترسی دارد. علاوه‌براین، توزیع واکسن به گروه‌های پرخطر از طریق مراکز بهداشت به‌صورت رایگان انجام می‌شود تا بخش مهمی از جمعیت هدف در اولویت قرار گیرد.»

هاشمی درباره دلیل قیمت بالای واکسن نیز گفت: «قیمت واکسن وارداتی ۹۱۷ هزار تومان است، این واکسن‌ها با ارز آزاد تأمین شده و براساس نرخ روز ارز قیمت‌گذاری می‌شوند که این، علت اصلی قیمت بالای آن است. واکسن تولید داخل نیز به‌دلیل فناوری نوترکیب و هزینه تولید بالاتر، حدود ۹۰۰ هزار تومان عرضه می‌شود. در حال حاضر برای گروه‌های پرخطر، واکسن رایگان است و سایر افراد باید از داروخانه‌ها خریداری کنند؛ بیمه به‌طور عمومی پوشش نمی‌دهد، اما دریافت رایگان برای گروه‌های مشخص و پرخطر برقرار است.»

مسئله این است که پس از پاندمی آنفلوآنزا در سال ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰، واکسن آن در جهان عرضه شد، اما توزیع آن در ایران هیچ‌گاه برنامه منظمی نداشته و با وجود جهش‌های سالانه ویروس H1N1 و نیاز به واکسیناسیون مجدد، هرگز بیمه‌ها به سراغ پوشش این واکسن نرفته‌اند که اگر چنین اتفاقی رخ می‌داد، شاید توزیع آن نظم بیشتری می‌گرفت و از آن‌سو، این واکسن‌ها به مطب‌های پزشکی نشت پیدا نمی‌کرد.