در دوران دفاع مقدس، بسیاری از پناهگاه‌های شهری نه به‌واسطه برنامه‌ریزی‌های تخصصی، بلکه با تلاش مردمی و اقدام‌های فوری در حیاط خانه‌ها و زیرزمین مدارس ایجاد شدند؛ پناهگاه‌هایی که اگرچه بعضاً استاندارد بودند، اما بخشی از حافظه دفاع شهری این سرزمین به‌شمار می‌آیند. بااین‌حال، به‌نظر می‌رسد پس از پایان جنگ تحمیلی، موضوع پناهگاه‌سازی در کشور به حاشیه رانده شده است و امروز کمتر نشانی از آن زیرساخت‌های حیاتی در معماری و طراحی شهرهای ایران به چشم می‌خورد.

تهاجم اخیر رژیم صهیونیستی به ایران و تجربه روزهای پراضطراب حملات موشکی، بار دیگر زنگ خطر را برای بازبینی جدی در طراحی شهری و به‌ویژه ایجاد پناهگاه‌های استاندارد به صدا درآورده است؛ موضوعی که به‌گفته «فریدون فراهانی»، معمار و دکترای شهرسازی، سال‌هاست در معماری و برنامه‌ریزی شهری ایران به فراموشی سپرده شده و جای خالی آن می‌تواند در بحران‌های آینده فاجعه‌بار باشد.

معماری شهری بدون پیش‌بینی بحران، راهی به فاجعه

فراهانی در گفت‌وگو با «پیام ما» با اشاره به اینکه طراحی شهری بدون در نظر گرفتن سناریوهای بحران در هر کشور و اقلیمی محکوم به شکست است، گفت: «در تمام شهرهای دنیا، بخش مهمی از شهرسازی به پیش‌بینی بحران‌ها اختصاص دارد؛ خواه زلزله باشد، خواه سیل یا جنگ. هر جا که ساخت‌وسازها از برنامه‌های آینده‌نگرانه پیشی بگیرند و نگاه صرفاً سودجویانه به شهر حاکم شود، بحران‌ها چندین برابر خسارت‌بارتر خواهند بود. این قاعده‌ای جهانی است.»

او با ذکر مثالی از تجربه زیسته خود در شهر دبی افزود: «در سال ۱۳۸۶ یک بارندگی شدید، کل دبی را فلج کرد. پارکینگ‌ها مملو از آب شدند و زیرساخت‌ها از کار افتادند؛ چرا که پیش‌بینی درستی برای چنین بحرانی نشده بود. این اتفاق محدود به ایران نیست؛ هر جا که شهرسازی بدون تدبیر پیش می‌رود، چنین فجایعی رخ می‌دهد.»

پناهگاه‌ها؛ ضرورت فراموش‌شده شهرهای ایران

این دکترای شهرسازی با انتقاد از کم‌توجهی به مسئله پناهگاه‌ها در طراحی شهری کشور گفت: «برخی تصور می‌کنند احداث پناهگاه فقط هزینه اضافی است. درحالی‌که پناهگاه‌ها می‌توانند فضاهایی با کاربری‌های دوگانه باشند؛ می‌توانند در شرایط عادی گالری هنری، فضای رویداد یا کاربری‌های عمومی داشته باشند و در زمان بحران، به پناهگاه‌های ایمن برای مردم تبدیل شوند.»

به‌گفته فراهانی، پناهگاه‌ها باید استاندارد باشند؛ «صرف اینکه فضایی زیرزمینی ایجاد شود و صرفاً ایمن باشد، کافی نیست. پناهگاه‌ها باید برای حضور طولانی‌مدت جمعیت زیاد طراحی شوند؛ دارای سرویس بهداشتی، دسترسی اضطراری و امکانات زیستی اولیه باشند و اگر راه‌های خروج اضطراری مسدود شد، مسیر جایگزین وجود داشته باشد. اینها اصول اولیه پناهگاه‌سازی است.»

لزوم مکان‌یابی تخصصی پناهگاه‌ها

فراهانی با تأکید بر اهمیت مکان‌یابی پناهگاه‌ها گفت: «نمی‌توان بدون بررسی‌های جغرافیایی و اقلیمی پناهگاه ساخت. در مناطقی که فرونشست زمین یا خاک سست وجود دارد، احداث پناهگاه می‌تواند خود به یک تهدید تبدیل شود. در نزدیکی تأسیسات خطرناک یا مراکز بسیار استراتژیک نیز نباید پناهگاه احداث شود. این مسئله نیازمند تشکیل شوراهای تخصصی و مطالعات دقیق مکان‌یابی است.»

او افزود: «نکته مهم دیگر این است که مطالعات باید به‌روز باشند. شرایط خاک و بافت شهری شهرهایی مانند اصفهان نسبت به ده یا بیست سال پیش تغییر کرده است. طراحی و ساخت پناهگاه‌ها باید با بالاترین تکنولوژی روز انجام شود.»

مترو؛ فرصتی که ناتمام ماند

این معمار با اشاره به امکان استفاده اضطراری از فضاهای مترو گفت: «در دنیا نمونه‌های متعددی وجود دارد که در شرایط جنگی از شبکه‌های فاضلاب و مترو به‌عنوان پناهگاه استفاده شده است. اما متروهای ما برای این کار طراحی نشده‌اند. علاوه‌بر مسائل مهندسی، خدمات اولیه‌ای مانند آشپزخانه، سرویس‌های بهداشتی و فضاهای چندمنظوره در متروها پیش‌بینی نشده‌اند. مترو می‌تواند یک کمک موقتی باشد، اما پاسخگوی حضور طولانی‌مدت جمعیت در بحران نخواهد بود.»

غفلت از پدافند شهری و مدیریت بحران در ساختار شهرها

فراهانی با اشاره به ضعف مزمن مدیریت بحران در کشور گفت: «متأسفانه در ایران، مسئله پیش‌بینی بحران‌ها همیشه نادیده گرفته شده است. حتی در زمان جنگ تحمیلی هم پناهگاه‌های شهری اغلب به همت خود مردم ساخته می‌شد. در بسیاری موارد، مردم در باغچه‌های خانه‌هایشان پناهگاه می‌ساختند. امروز حتی ایمن‌سازی اولیه ساختمان‌ها هم به‌درستی انجام نمی‌شود؛ چه برسد به احداث پناهگاه.»

او افزود: «یکی از مشکلات امروز، ساخت نمای سنگین رومی در بافت‌های متراکم شهری است. این نماها علاوه‌بر هزینه‌های گزاف، در شرایط زلزله یا بمباران، به یک تهدید جدی تبدیل می‌شوند. ما در معماری و شهرسازی خود اساساً به آینده و بحران توجه نکرده‌ایم.»

اهمیت طراحی فضاهای دومنظوره در معماری معاصر

این معمار شهرساز تأکید کرد: «پیشنهاد من همیشه این بوده که فضاهای شهری باید دومنظوره طراحی شوند. همان‌طورکه در گذشته مردم فضاهایی داشتند که در شرایط مختلف کاربری‌های متفاوت پیدا می‌کردند. امروز هم می‌توان فضاهای اداری، مدارس و حتی مراکز تجاری را به‌گونه‌ای طراحی کرد که در شرایط بحران در اختیار مردم قرار گیرند.»

فراهانی افزود: «در دوران جنگ تحمیلی، مدارس بعدازظهرها به پناهگاه‌های عمومی تبدیل می‌شدند. این نگاه چندمنظوره در طراحی باید دوباره زنده شود. امروز نه‌تنها پناهگاه‌ها پیش‌بینی نمی‌شوند، بلکه حتی اصول اولیه مدیریت تراکم و طراحی گذرهای شهری هم رعایت نمی‌شود.»

جانمایی غلط؛ پناهگاه‌هایی که ممکن است به دام تبدیل شوند

فراهانی با اشاره به خطرات جانمایی نادرست پناهگاه‌ها هشدار داد: «در بافت‌های متراکم با کوچه‌های بن‌بست و تراکم ساختمانی بالا، اگر یکی دو ساختمان در اثر زلزله یا بمباران فرو بریزد، ممکن است دسترسی به پناهگاه‌ها به‌کلی مسدود شود و آنها به دام مرگ تبدیل شوند. باید جانمایی پناهگاه‌ها با فاصله‌گذاری معقول و رعایت اصول ایمنی انجام شود.»

پناهگاه‌های جنگ تحمیلی؛ خاطره‌هایی که فراموش شدند

در پاسخ به این پرسش که چه بر سر پناهگاه‌های دوران دفاع مقدس آمده است، فراهانی گفت: «بسیاری از آن پناهگاه‌ها فراموش شده‌اند؛ نه بازسازی شده‌اند و نه حتی یادآوری. در آن دوران، پناهگاه‌هایی در حیاط مدارس یا خانه‌ها ساخته می‌شد و تابلوهای هدایت به‌سمت پناهگاه‌ها در سطح شهر نصب شده بود. امروز این تابلوها و حتی خاطره پناهگاه‌ها هم از شهرها محو شده است.»

او افزود: «بعضی پناهگاه‌های قدیمی اگر قابل استفاده نبودند، باید تعطیل می‌شدند و جایگزین مناسب برای آنها ساخته می‌شد و درعوض می‌شد آنها را به فضاهای چندمنظوره تبدیل کرد. مثلاً همان‌طورکه متروی تهران امروز بخشی از فعالیت‌های تجاری را در خود جای داده، پناهگاه‌ها می‌توانستند محل فعالیت دست‌فروشان باشند و در زمان جنگ در اختیار مردم قرار گیرند.»

ضرورت تشکیل شوراهای تخصصی پدافند شهری

فراهانی با تأکید بر اهمیت شکل‌گیری شوراهای تخصصی در این حوزه گفت: «شورای پیش‌بینی بحران و پدافند غیرعامل باید در هر شهر فعال شود و مطالعات مکان‌یابی، طراحی و استانداردسازی پناهگاه‌ها را با جدیت دنبال کند. این شوراها می‌توانند الگوی دفاع شهری را بازتعریف کنند و فضاهای عمومی شهر را برای مواجهه با بحران آماده نمایند.»

آینده‌نگری، حلقه مفقوده شهرسازی ایران

تهاجم دوازده‌روزه اخیر رژیم صهیونیستی به ایران بار دیگر نشان داد شهرهای ما در برابر تهدیدات نظامی و حوادث غیرمترقبه آسیب‌پذیر هستند. آنچه در گفت‌وگوی فریدون فراهانی به‌وضوح نمایان می‌شود، کمبود زیرساخت‌های ایمن، فقدان پناهگاه‌های استاندارد و غفلت از طراحی‌های چندمنظوره در شهرهاست. اگر مدیریت شهری ایران در سیاستگذاری‌های خود نگاه آینده‌نگر و انسان‌محور نداشته باشد، تکرار این تهدیدها می‌تواند فجایعی غیرقابل‌جبران را رقم بزند. امروز بازخوانی تجارب گذشته و تدوین الگوهای علمی برای ساخت پناهگاه‌های مدرن، ضرورتی است که نمی‌توان بیش‌ازاین نادیده گرفت.