سال‌هاست حفاظت از جنگل‌های هیرکانی را وظیفه‌ای دولتی دانسته‌ایم؛ اما در برابر انواع و اقسام آسیب‌ها در این عرصه‌ها، نظیر قاچاق چوب، آتش‌سوزی، تغییر کاربری و تخریب زیستگاه‌ها، این پرسش مطرح می‌شود که آیا می‌توان جنگلی به وسعت هیرکانی را بدون همراهی مردمی که در کنار آن زندگی می‌کنند، حفظ کرد؟ تجربه‌ها نشان می‌دهد آینده این میراث جهانی در گرو عبور از حفاظت دستوری و حرکت به‌سوی حکمرانی مشارکتی است.

رئیس اداره جنگلداری و جنگل‌کاری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد از نیاز به تأمین ۱۵۰۰ میلیارد ریال اعتبار برای تحقق اهداف توسعه و نگهداشت جنگل‌های دست‌کاشت در این استان خبر داد. این طرح با هدف احیای عرصه‌های طبیعی و مقابله با آسیب‌های ناشی از تغییرات اقلیمی، برای کاشت گونه‌های سازگار با اقلیم منطقه در سطحی معادل یک‌هزار هکتار برنامه‌ریزی شده است.

|پیام ما| «آرگان» از سال‌ها پیش یکی از اصلی‌ترین عناصر برندهای لوکس آرایشی دنیاست. برندها به اینکه شامپوها، کرم‌ها و سرم‌هایشان «حاوی روغن آرگان» است، می‌بالند و فروش «طلای مایع» اصل و بی‌رقیب را تبلیغ می‌کنند. خریداران هم در آرزوی داشتن مویی پرپشت و پوستی نرم و مرطوب، برای آرگان سر و دست می‌شکنند. اما کمتر کسی می‌داند که این «اکسیر جوانی» از راهی دور می‌رسد، از جنگل‌های آرگان در مراکش؛ جایی که زنان مهم‌ترین نقش را در تولید این محصول بومی دارند. آنها دانه‌های آرگان را می‌چینند، می‌شکنند و با سنگ آسیاب خرد می‌کنند و روغنش را بیرون می‌کشند. اما فاجعه از جایی در حال آغاز است که تقاضای روزافزون روغن آرگان، جنگل‌های کهنسال را به آستانه فروپاشی کشانده است.

در دل جنگل‌های آمازون، جایی که نور از لابه‌لای شاخ‌وبرگ‌ها عبور می‌کند، در میان دود و آتش چاه‌های نفتِ شعله‌ور در کویت، در معادن طلای فروپاشیده برزیل و در چهره‌ فرسوده‌ مهاجران بی‌نام، لنز دوربین مردی آرام، روایتگر جهانی پرهیاهو بود. «سباستیائو سالگادو»، عکاسی بود که اقتصاد را رها کرد و دوربین را در دست گرفت تا درد طبیعت و انسان‌ها را با عکس‌های سیاه‌وسفیدش تصویر کند. او بارها مرز بین هنر و حقیقت را جابه‌جا کرد. حالا سالگادو رفته، سرطان خون جانش را در ۸۱سالگی گرفته است، اما رد قدم‌هایش در جهانی که سفر کرد تا ابد ماندگار می‌ماند.

در قلب آمازون، جایی که صدای پرندگان جای خود را به خش‌خشِ شعله‌ها داده است، یک پیرزن از قبیله «موندوروکو» با سطلی آب تلاش می‌کند جنگلی را نجات دهد که اجدادش هزاران سال از آن محافظت کردند. این صحنه نمادی از نبردی نابرابر است؛ نبردی که در سال ۲۰۲۲ منجر به نابودی ۱.۵ میلیون هکتار از بزرگترین جنگل بارانی جهان شد. آمازون که ۲۰ درصد اکسیژن زمین و ۱۰ درصد تنوع‌زیستی جهان را تأمین می‌کند، امروز نه به دست طبیعت، بلکه به دست انسان‌ها می‌سوزد.

|پیام ما| زمزمه‌های اجرای دستورالعمل برداشت درختان شکسته و افتاده از جنگل‌های شمال صدایی چندان بلند در فضای منابع طبیعی کشور داشت که باقی بحث‌ها در حوزه جنگل،‌ آبخیزداری و... را به حاشیه برد. در هفته‌های اخیر کمپینی که در مخالفت با برداشت شکسته و افتاده شکل گرفت، بیش از ۵۰ هزار امضا جمع‌آوری کرد. در مقابل موافقان اجرای دستورالعمل هم با نگارش‌ نامه‌‌هایی به مسئولان، خواستار اجرای آن شدند. درنهایت،‌ در دوگانه موافقان برداشت درختان شکسته و افتاده، مخالفان برداشت توانستند حرف خود را به کرسی بنشانند، به‌طوری‌که «علی تیموری»، رئیس سازمان منابع طبیعی، در نشستی در کافه‌کارزار از تعلیق اجرای این دستورالعمل خبر داد تا بحث‌‌های بیشتری پیرامون آن انجام شود. فارغ از اینکه این برداشت انجام شود یا خیر، این دوگانه‌سازی چه تبعاتی بر مدیریت جنگل‌ها دارد و برای حل آن چه باید کرد؟ «رحیم ملک‌نیا»، عضو هیئت‌علمی دانشگاه لرستان، از جمله کسانی است که در سال‌های اخیر به این تقابل‌ها و دوگانه‌سازی‌ها انتقادهایی را وارد دانسته و مطالبی را هم در این زمینه منتشر کرده است. او به‌تازگی در یک سخنرانی با عنوان «مدیریت جنگل‌ها؛ از سیاستگذاری مشارکتی تا برنامه‌ریزی فنی» که به همت انجمن علمی دانشجویی دانشگاه تربیت مدرس برگزار شده بود، ضمن انتقاد دوباره از رهاشدگی زاگرس در مقابل هیرکانی، تلاش کرد در شکل کلان به دو مقوله سیاستگذاری و برنامه‌ریزی در حوزه جنگل بپردازد.