پدیده فرونشست زمین در اصفهان که به‌ویژه در سال‌های اخیر به‌شدت گسترش یافته است، یکی از بزرگترین تهدیدها برای میراث تاریخی و فرهنگی این شهر کهن محسوب می‌شود. این پدیده، که به‌دلیل کاهش شدید منابع آب زیرزمینی و برداشت بی‌رویه از چاه‌ها به وجود آمده، نه‌تنها به آسیب‌های زیست‌محیطی منجر شده، بلکه آثار تاریخی اصفهان را نیز در معرض خطر جدی قرار داده است. اصفهان به‌دلیل دارا بودن آثار تاریخی فراوان از دوران صفویه تا قاجار، یک مقصد بی‌بدیل در عرصه میراث فرهنگی جهانی است، اما در پی بحران فرونشست، این آثار ارزشمند در آستانه تخریب قرار دارند.

|پیام ما| سال‌هاست که موضوع توجه به قوانین در حوزه میراث فرهنگی یکی از موضوعاتی است که پس از انتشار اخبار ناگوار در این حوزه مطرح و بعد به فراموشی سپرده می‌شود. هرچند مهمترین مسئله در حوزه اقدامات قانونی در این زمینه، اجرای قانون است و نه نبود آن. با این‌همه لزوم به‌روزرسانی قوانین این حوزه و تصویب قوانینی ناظر بر موضوعات جدید در این بخش‌ها هم امری اجتناب‌ناپذیر است. چندسالی است که دولت‌های مختلف از تدوین قانونی جامع در حوزه میراث‌فرهنگی می‌گویند و در عمل اتفاقی نمی‌افتد. اما مرکز پژوهش‌های مجلس از دری دیگر به موضوع رسیدگی به قوانین این سه حوزه می‌پردازد و بر تنقیح قوانین تأکید دارد. این موضوع در نشست علنی هفته گذشته مجلس مطرح و موافقت نمایندگان را جلب کرد. در گفت‌وگو با «سعید شفیعا»، مدیرگروه میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری مرکز پژوهش‌های مجلس، روند طی‌شده برای رسیدن به این طرح و تصویب آن و همچنین ابعاد مختلف آن را بررسی کردیم.

|پیام ما|گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران، که امسال بیست‌ودومین دوره‌اش در موزه ملی ایران برگزار شد، به معرفی جدیدترین کشفیات باستان‌شناسی ایران اختصاص داشت. در این گردهمایی که از پنجم اسفند آغاز و تا هفتم اسفند ادامه داشت، گزارش‌های جدید از کاوش‌های باستان‌شناسی در نقاط مختلف ایران ارائه شد. یکی از مهمترین یافته‌های امسال، تدفین نوزادی از هزاره پنجم پیش از میلاد در محوطه غرق‌شده «چپرآباد» در استان آذربایجان‌غربی بود. در کنار این گردهمایی، نمایشگاه گزیده‌ای از جدیدترین اکتشافات باستان‌شناسی ایران برپا شده که شامل ۲۷۳ اثر از ۱۳ محوطه باستانی از دوره‌های مختلف است. این نمایشگاه تا پایان فروردین ۱۴۰۴ در موزه ملی ایران قابل بازدید است. اما مهمترین نکته در این گردهمایی سالانه، نگرانی باستان‌شناسان و پیشکسوتان از وضعیت حاکم بر میراث فرهنگی کشور بود.

|پیام ما| روز جمعه ویدئویی از آتش‌سوزی چنار کهنسال روستای برغان منتشر شد. درختی که گفته می‌شود بیش از هزار سال عمر داشته و در حیاط مسجد جامع برغان در کنار چنار کهنسال دیگری که عمری حدود ۳۰۰ سال دارد، قرار گرفته است. این درختان علاوه‌بر اینکه یکی از جاذبه‌های گردشگری روستای برغان هستند، برای مردم محلی هم جایگاه ویژه‌ای دارند و مردم برای این دو درخت کهنسال احترام خاصی قائلند. هرچند مدیر میراث‌فرهنگی البرز اعلام کرده خسارات واردشده به درخت جزئی است، اما گزارش‌های آتش‌نشانی حکایت از انجام نزدیک به ۱۲ ساعت عملیات برای نجات این درخت دارد. درختان کهنسال یکی از عناصر تاریخی و طبیعی ایران هستند که در تمام تاریخ این سرزمین مورد توجه بودند، حوادثی شبیه به آتش‌سوزی جمعه در برغان تنها یکی از تهدیداتی است که درختان کهنسال ایران با آن مواجهند، چندی پیش هم تصویری از قطع درخت کهنسال دیگری برای ساخت جاده در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که با واکنش‌های بسیاری روبه‌رو شد. توجه به حفاظت از این درختان به‌جز مسئله محیط‌زیستی، جنبه تاریخی و فرهنگی هم دارد و عمر بلند این درختان نشان می‌دهد مردم این سرزمین در طول تاریخ تا چه اندازه برای طبیعت و عناصر آن احترام قائل بودند و حالا این درختان هم قربانی بی‌توجهی می‌شوند و هم در جریان توسعه بی‌ضابطه در مناطق مختلف مورد تهدید قرار می‌گیرند.

حفاری‌های غیرمجاز و قاچاق آثار تاریخی در برخی نقاط ایران، به‌ویژه در محوطه‌های باستانی به معضلی جدی تبدیل شده است. در بسیاری از مناطق با وجود تلاش‌های گسترده برای جلوگیری از این اقدامات همچنان آثار باستانی در معرض تهدید قرار دارند. بازار قاچاق آثار تاریخی رونق یافته و حتی در شبکه‌های اجتماعی نیز شیوه‌های حفاری و فروش این آثار به نمایش گذاشته می‌شود. اما چرا برخی از افراد به‌جای واگذاری این میراث به دولت و نهادهای مسئول، به‌دنبال دستیابی به ثروت از طریق کشف این گنجینه‌های تاریخی هستند؟ درحالی‌که مسئولان میراث‌فرهنگی طی سال‌ها، مشارکت مردمی را یکی از راه‌های اساسی در حفاظت از این سرمایه‌های تاریخی می‌دانند.

گنبد امامزاده هارون ولایت اصفهان، با کاشی‌کاری‌های بی‌نظیر دوران صفوی، در معرض فروپاشی قرار دارد؛ غفلت مسئولان از مرمت تهدیدی جدی برای این میراث فرهنگی است.

گلسنگ‌ها، موجودات زیستی که از ترکیب قارچ‌ها و جلبک‌ها به‌وجود می‌آیند، سال‌هاست که حیات آثار باستانی و تاریخی ایران را تهدید می‌کنند. از برج قابوس تا تخت‌جمشید و از بیستون تا تنگ چوگان در معرض آسیب‌های ناشی از رشد گلسنگ‌ها هستند. رشد این موجودات روی سنگ‌ها، دیوارها و بناهای باستانی می‌تواند منجر به تخریب تدریجی و آسیب به ساختار آنها به‌ویژه در مورد سنگ‌نبشته‌ها و نقش‌برجسته‌ها شود. در سال‌های اخیر، این موضوع نگرانی‌های زیادی برای متخصصان مرمت و حفاظت از میراث فرهنگی ایجاد کرده است. هرچند برخی معتقدند تشدید این پدیده در سال‌های اخیر به موضوع تغییراقلیم برمی‌گردد و برخی فعالیت مراکز صنعتی را در نزدیکی این آثار در تشدید رشد گلسنگ‌ها بی‌تأثیر نمی‌دانند. اما برخی کارشناسان معتقدند همچنان باید در مورد ریشه‌های بروز و شدت گرفتن این پدیده مطالعات دقیق صورت گیرد. در آخرین اظهارنظر «زهره بزرگمهر»، مدیرکل پیشین دفتر فنی حفظ و احیا وزارت میراث‌فرهنگی، به ایسنا گفته است: «تنها دلیل ایجاد گلسنگ مربوط به هوا و وجود رطوبت است و هیچ ربطی به آلاینده‌هایی نظیر پتروشیمی ندارد.»