کشف تازه باستان‌شناسی در بریتانیا

رئیس اداره ثبت و حرائم آثار تاریخی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی از پایان عملیات گمانه‌زنی برای تدقیق عرصه و پیشنهاد حریم محوطه باستان‌شناسی «قره‌سنگی» شهرستان سرخس خبر داد؛ محوطه‌ای که به گفته مسئولان، از مهم‌ترین محوطه‌های پارینه‌سنگی شمال شرق ایران است و شواهد اولیه، دیرینگی آن را تا حدود ۵۰۰ هزار سال قبل نشان می‌دهد.

معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان از کشف فضایی استثنایی در فصل سوم کاوش‌های محوطه تاریخی ویگل در شهرستان آران و بیدگل خبر داد و گفت در این فصل، ۱۰ جفت پایه میز بر روی سکویی گچی در بخشی از آتشکده ساسانی شناسایی شده که به گفته او تاکنون در هیچ‌یک از آتشکده‌های دوره ساسانی گزارش نشده است.

چندی است که اخبار صدور سند ابنیه تاریخی در رسانه‌های مختلف منتشر می‌شود؛ خبری امیدوارکننده و مسرت‌بخش که بی‌تردید می‌توان آن را گامی مهم در جهت ساماندهی وضعیت حقوقی این آثار به شمار آورد. اما پیش از هر داوری شتاب‌زده‌ای درباره این اقدام، بهتر است این موضوع از جوانب مختلف مورد بررسی قرار گیرد. اولین سؤال این است که نبودن چنین سندی برای یک اثر تاریخی، چه مشکلاتی می‌تواند ایجاد کند؟ و حفاظت از این آثار تا پیش‌ازاین، بر چه مبنایی و با چه سرانجامی صورت می‌گرفته است؟ آنچه به نظر می‌رسد این است که صدور سند، فراتر از یک کارکرد نمادین و تشریفاتی عمل می‌کند و این تصمیم احتمالاً در پاسخ به دشواری‌های عینی و ملموسی که در گذشته گریبان‌گیر این آثار بوده، اتخاذ شده است. به‌هرحال، در میانه این بحث، مفهوم «مالکیت» بیشتر از هر چیز دیگری خودنمایی می‌کند؛ مفهومی که پیچیده و بسیار مهم است. با روشن‌شدن این نکته که مسئله در نهایت به درک درستی از مالکیت بازمی‌گردد، این پرسش‌ها مطرح می‌شوند: حق مالکیت چیست؟ در جوامع مختلف چگونه شکل گرفته است؟ و با چه چیز بازشناخته می‌شود، و سرانجام اینکه انواع مالکیت در نظام حقوقی ایران کدام‌اند و هر یک چه اقتضائات و دشواری‌هایی پیش روی حفاظت از آثار تاریخی قرار می‌دهند.

یک کنشگر میراث‌فرهنگی خبر داد: تلِ باستانی ضحاک در شهرستان فسا (استان فارس) در حال آب رفتن است؛ زمین‌های کشاورزی تا بیخ تپه شخم زده شده‌اند، زمین‌داران از خاک محوطه این تپه برداشت کرده و به زمین‌های خود می‌افزایند، و ردپای گنج‌یاب‌ها دیده می‌شود.

شبی که لهیب آتش کلیسای قرون‌وسطایی پاریس را تسخیر کرده بود، بسیاری از مردم دنیا آن بنای پرخاطره را ازدست‌رفته می‌دانستند و با آن خداحافظی کردند. اما «نوتردام» چند سال بعد، از خاکستر خود برخاست و باز هم یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری پاریس شد. هرچند نقش متخصصان و مرمتگران در این اتفاق غیرقابل‌انکار است؛ اما پیش از مرمتگران، «داده‌ها» بودند که نوتردام را نجات دادند. اسکن‌های دقیقی که «اندرو تالون» تاریخ‌نگار بلژیکی از نوتردام تهیه کرده بود، به داد کلیسای پیر رسید. تالون چند سال پیش از آتش‌سوزی، در قالب یک پروژه پژوهشی با استفاده از اسکنرهای لیزری، نسخه‌ای سه‌بعدی از نوتردام تهیه کرده بود؛ مدل او با دقت پنج میلی‌متر، پس از آتش‌سوزی تبدیل به دقیق‌ترین نقشه راه مرمتگران شد. تجربه‌ای که نشان داد مستندنگاری دقیق آثار تاریخی چقدر در بحران‌ها نجات‌بخش است. ایران که حالا از دو جنگ تمام‌عیار بیرون‌آمده؛ بیش از همیشه نیازمند توجه و تأکید بر مستندنگاری استاندارد میراث‌فرهنگی است. آثار ملی و جهانی ایران در حالی در جنگ آسیب‌دیده که هیچ تصویر روشنی از وضعیت مستندنگاری آنها وجود ندارد و نمی‌دانیم چه تعداد از این آثار دارای مستندات دقیق، نسخه‌های پشتیبان یا آرشیوهای دیجیتال استاندارد و قابل‌اتکایند. در گفت‌وگو با «منیژه هادیان دهکردی» معاون پژوهشی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، ابعاد این خلأ و الزامات و چالش‌های مستندنگاری آثار تاریخی در ایران را بررسی کردیم.

برای درک مسیری که بوم‌گردی‌ها در سه دهه اخیر طی کرده‌اند نیاز به مطالعه عمیق مفهوم «آخشیگان» است. تئوری مطرح شده توسط «کیارش اقتصادی» اگرچه هیچ‌وقت جایگاهی در نظام ارزش‌گذاری وزارت میراث‌فرهنگی پیدا نکرد؛ اما یک راه‌حل درخور است که می‌توانست منجر به رشد این حوزه شود. این نوشته نتیجه گفتگوهای نگارنده با کیارش اقتصادی و مطالعه پایان‌نامه «سنجش اقامتگاه‌های بوم‌گردی در کویر مرکزی ایران مبتنی بر علوم رفتاری» نوشته «مرتضی سیف اصفهانی» است و با دغدغه مطالعه بوم‌گردی‌ها و آسیب‌شناسی سه دهه فعالیت آنها به معرفی سیستم مدیریت یا نظام دسته‌بندی آخشیگان و تبیین این نظریه می‌پردازد.