ریشه‌های بحران و تهدیدهای تاریخی

فرونشست در اصفهان، عمدتاً به‌دلیل خشک شدن رودخانه زاینده‌رود و کاهش ذخایر آب زیرزمینی رخ داده است. به‌طور خاص، برداشت بی‌رویه از چاه‌ها و کاهش سطح آب‌های زیرزمینی باعث از بین رفتن رطوبت خاک و نشست زمین شده که این پدیده به‌ویژه در مناطق با خاک‌های رسی مانند اصفهان، آثار تخریبی جدی به جا گذاشته است.

«مهدی طغیانی»، نماینده مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی، در توضیح علل این بحران به «پیام‌ما» می‌گوید: «خشک شدن پی‌درپی زاینده‌رود، کاهش منابع آبی زیرزمینی و برداشت‌های بی‌رویه از چاه‌ها، تعادل زمین را بر هم زده است. ذخیره آبخوان‌ها از ۹ میلیارد مترمکعب به ۴.۵ میلیارد مترمکعب کاهش یافته‌ و این امر باعث از بین رفتن رطوبت خاک و وقوع فرونشست شده است.»

او با ابراز نگرانی نسبت به وضعیت آثار تاریخی می‌گوید: «فرونشست، ساختمان‌های بتنی را هم تخریب می‌کند، چه رسد به آثار تاریخی که با مصالح قدیمی ساخته شده‌اند. پل‌های تاریخی و خانه‌های مردم در خطر هستند و اصفهان نخستین شهر ایران است که این بحران را تجربه می‌کند.»

فرونشست و تخریب بناهای تاریخی

«حسینعلی حاجی‌دلیگانی»، نماینده مردم شاهین‌شهر و میمه، از تأثیرات فرونشست بر آثار تاریخی اصفهان به‌ویژه در دشت زیر شهر و منطقه برخوار به «پیام‌ما» می‌گوید: «دشت زیر اصفهان و شهرستان برخوار اکنون ۱۶.۵ سانتی‌متر نشست کرده است. اگر این روند ادامه پیدا کند، بسیاری از بناهای تاریخی که قرن‌هاست در برابر حوادث مختلف مقاوم بوده‌اند، دچار آسیب‌های غیرقابل‌جبران خواهند شد.»

او با تأکید بر لزوم اقدام فوری برای جلوگیری از نابودی آثار ارزشمند تاریخی می‌گوید: «اگر این مجموعه آثار تاریخی که در اصفهان قرار دارد، به‌دلیل فرونشست تخریب شود، چه پاسخی به تاریخ و آیندگان خواهیم داشت؟»

حاجی‌دلیگانی بر این باور است که حل این بحران نیازمند اقدامی در سطح ملی است و استان اصفهان به‌تنهایی قادر به مهار این تهدید نیست. او اشاره می‌کند که در سفر اخیر وزیر میراث‌فرهنگی به اصفهان، مجمع نمایندگان استان درخواست کرده‌اند دولت اقدام فوری و مؤثری برای حفظ بناهای تاریخی در برابر فرونشست انجام دهد.

آسیب‌شناسی فرونشست و میراث‌ فرهنگی

فرونشست زمین به‌ویژه در مناطق با خاک‌های رُسی مانند اصفهان، موجب ایجاد ترک‌ها و شکاف‌های عمیق در سازه‌ها می‌شود. لایه‌های رُسی در اثر از دست دادن رطوبت به‌شدت فشرده می‌شوند و درنهایت در اثر فشار لایه‌های بالایی و حرکت‌های افقی به‌سمت پایین، باعث ایجاد آسیب‌های ساختاری در بناهای تاریخی می‌شوند.

این وضعیت موجب بروز ترک‌ها و شیارهایی در دیوارها، سقف‌ها و حتی پایه‌های پل‌ها شده است که در درازمدت می‌تواند منجر به فروریزش قسمت‌های مهمی از این آثار شود. بسیاری از کارشناسان معتقدند که هرگونه مرمت و مقاوم‌سازی در شرایط فعلی، بدون جلوگیری از فرونشست زمین، عملاً تأثیر قابل‌توجهی نخواهد داشت.

«امیر کرم‌زاده»، مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان، دراین‌باره به «پیام‌ما» می‌گوید: «ما هم‌اکنون با ترک‌ها و شکاف‌های سترده‌ای در بناهای تاریخی روبه‌رو هستیم. این ترک‌ها به‌خصوص در مناطقی مانند پل خواجو، سی‌وسه پل و برخی مساجد تاریخی مشاهده می‌شود که نشان‌دهنده آثار مستقیم فرونشست است. برای جلوگیری از تخریب این آثار، باید مشکلات آب‌شناسی شهر اصفهان به‌طور فوری حل شود.»

گزارش‌هایی از آسیب‌های فنی و ساختاری

کارشناسان زمین‌شناسی به‌طور مداوم وضعیت نشست زمین را در مناطق مختلف اصفهان پایش می‌کنند. بررسی‌ها نشان می‌دهد نشست‌ها در بسیاری از مناطق تاریخی، موجب آسیب‌های جدی به سازه‌های مهم شده است. به‌عنوان مثال، در مسجد سید، که قدمت آن مربوط  به دوره قاجار است، آثار شدید فرونشست مشاهده شده است. این آسیب‌ها به‌ویژه در سازه‌های تاریخی که به شیوه‌های قدیمی ساخته شده‌اند، بیشتر است.

«محمدرضا سمیعی»، پژوهشگر و استاد زمین‌شناسی، درباره وضعیت فرونشست در اصفهان در گفت‌وگو با «پیام‌ما» می‌گوید: «اصفهان یکی از مناطقی است که تحت‌تأثیر مستقیم فرونشست قرار دارد. این پدیده به‌دلیل ویژگی‌های خاص زمین‌شناسی منطقه، به‌شدت روی آثار تاریخی تأثیر می‌گذارد. فرونشست موجب کاهش توان تحمل ساختارهای معماری می‌شود و درنتیجه، ترک‌ها و شکاف‌ها در بناهای تاریخی به‌طور فزاینده‌ای ظاهر می‌شوند.»

او ادامه می‌دهد: «این روند نه‌تنها بر کیفیت ساختارهای عمرانی تأثیر می‌گذارد، بلکه به‌سرعت می‌تواند به تخریب بخشی از آثار تاریخی بینجامد. در مناطق حساس چون پل‌های تاریخی و مساجد، هرگونه آسیب به تکیه‌گاه‌های زمین می‌تواند باعث فروریزش بخش‌هایی از این بناها شود. به همین دلیل، نیاز فوری به بررسی علمی دقیق و مدیریت منابع آب زیرزمینی وجود دارد.»

چالش‌های مدیریتی و اجتماعی در مقابله با فرونشست

یکی از بزرگترین چالش‌ها در برابر مقابله با فرونشست در اصفهان، مشکلات مدیریتی و اجتماعی است. برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، به‌ویژه در حوضه زاینده‌رود، موجب شده است تلاش‌ها برای جلوگیری از فرونشست با محدودیت‌هایی مواجه شود.

«مهدی طغیانی»، به ابعاد دیگری از این موضوع اشاره می‌کند و می‌گوید: «مسئله فرونشست زمین در اصفهان تنها یک مشکل زیست‌محیطی نیست، بلکه بافت اجتماعی و اقتصادی شهر نیز درگیر آن است. ما با مشکلاتی مانند برداشت‌های غیرمجاز آب از چاه‌ها و عدم همکاری کشاورزان برای کاهش برداشت آب روبه‌رو هستیم.»

او به عدم انتشار نقشه‌های فرونشست به‌دلیل نگرانی از کاهش ارزش زمین‌های مسکونی اشاره می‌کند و می‌گوید: «نقشه‌ها و اطلاعات زمین‌شناسی موجود نشان می‌دهند که برخی بخش‌های اصفهان به‌شدت درگیر فرونشست هستند، اما به‌دلیل نگرانی‌های اجتماعی، این اطلاعات به‌طور عمومی منتشر نمی‌شود.»

پاسخ‌های ملی و ضرورت تشکیل ستاد بحران

او در ادامه می‌گوید: «لازمه کار این است که ستاد بحران در استان اصفهان تشکیل شود و در حضور وزیر کشور، استاندار اصفهان و مجمع نمایندگان استان اصفهان تصمیم‌گیری‌های لازم انجام شود. حل این بحران باید در سطح ملی پیگیری شود؛ زیرا آثار آن نه‌تنها بر اصفهان بلکه بر تمام کشور تأثیرگذار خواهد بود.»

میراثی در خطر

فرونشست زمین در اصفهان، نه‌تنها تهدیدی جدی برای محیط‌زیست، بلکه بحرانی بزرگ برای میراث فرهنگی این شهر است. این پدیده به‌سرعت در حال تأثیرگذاری بر آثار تاریخی است و درصورت عدم اتخاذ اقدامات فوری، می‌تواند باعث از دست رفتن بخش عمده‌ای از میراث جهانی اصفهان شود. باتوجه‌به ابعاد فاجعه‌بار این بحران، نیاز به همکاری جامع بین نهادهای دولتی، متخصصان میراث فرهنگی و منابع آبی کشور ضروری است. تنها از این طریق است که می‌توان اصفهان و آثار تاریخی آن را از تهدیدات فرونشست نجات داد.