|پیام ما| از سال ۱۳۸۲ که نخستین بار صحبت از ساخت بزرگراه قزوین-الموت-تنکابن به میان آمد، بارها مسئولان کمبود اعتبارش را بزرگ کردند و گفتند طرح ملی است اما بی‌پول! در همه این سال‌ها اما وقتی صحبت از تبعات منفی طرح، آسیب‌های محیط‌زیستی و تخریب‌های گسترده‌اش به میان آمد، نهادهای متولی در سکوت‌ ماندند. هنوز این پرسش از سازمان حفاظت محیط‌زیست با جدیت مطرح است که چطور گزارش ارزیابی طرح‌ها، آن‌هم طرحی به این بزرگی منتشر نمی‌شود و فعالان می‌گویند نمی‌دانند با چه گزارشی قرار است جنگل‌های هیرکانی بیش‌ازپیش برای ساخت جاده از جا کَنده شوند و جاده از کنار سرشاخه‌های رود سه‌هزار بگذرد؟ این جاده قرار است جمعیت بسیاری را به شمال روانه کند؛ شمالی که همین حالا با سیل مهاجران اقلیمی روبه‌روست و حالا در روزهایی که هیچ‌چیز در کشور عادی نیست و هنوز زخم اعتراضات و غم کشته‌شدگان گریبان مردم را رها نکرده، قرار است برای ادامه کار ۴۰ میلیارد تومان از محل مالیات شهرستان تنکابن برای سرعت‌بخشی به این پروژه اختصاص یابد و استاندار مازندران هم گفته اعتباری از محل مولدسازی برای تسریع در اجرای این طرح در نظر گرفته شود.

در آگهی نوشته «فروش بلوط برای خوراک دام، میزان موجودی: هزار تُن، حداقل میزان فروش: دو تُن.» آدرس آگهی در استان فارس و یکی از چندین آگهی فروش بلوط برای خوراک دام است. یک جست‌وجوی ساده، آدرس‌های بسیاری را برای فروش بلوط‌های زاگرس به نمایش می‌گذارد. ماجرا از دهه ۶۰ ابعاد گسترده‌ای گرفته، اما در ماه‌های گذشته تعداد آگهی‌ها بالا رفته. مشکلات اقتصادی و معیشتی و نبود خوراک برای دام میزان این آگهی‌ها را افزایش داده و حالا تن رنجور بلوط‌های زاگرس که با سوزاندن، قطع برای تولید زغال و زمین‌خواری تکه‌تکه شده بود، بیش‌ازپیش آماج حمله است.تعداد آگهی‌های خریدوفروش بلوط برای خوراک دام افزایش یافته، این را فعالان محلی تأیید می‌کنند و می‌گویند مشکلات اقتصادی، نبود خوراک دام و از سوی دیگر، وضعیت نابسامان فعلی از جمله دلایل افزایش این آگهی‌هاست. ماجرای استفاده از بلوط به‌عنوان خوراک دام یا در هنگام خشکسالی به‌عنوان آرد و خوراک سابقه‌ای طولانی دارد، اما بعد از انقلاب خریدوفروشش به‌عنوان خوراک دام با جدیت بیشتری دنبال شد. «مرتضی ابراهیمی رستاقی»، عضو سابق شورای‌عالی جنگل‌ها، به نخستین همایش جنگل‌های زاگرس پس از انقلاب و در سال ۱۳۶۴ در یاسوج اشاره می‌کند؛ همایشی که در آن یکی از کارشناسان با جدیت از استفاده بلوط به‌عنوان خوراک دام نام برد و مقالاتی هم در این زمینه منتشر شد. «همان زمان جنگلبانان با این موضوع مخالفت کردند. نگرانی آنها برای ازدست‌رفتن جنگل بود، اما به‌هرصورت، این نگاه از همان زمان ریشه دواند.» او می‌گوید این عادت عجیب یکی از عوامل ازدست‌رفتن اکوسیستم جنگلی در زاگرس شد؛ چراکه خاصیت تجدیدشوندگی جنگل از بذر می‌آید و جنگل همواره نیازمند داشتن این بذرها بود و جمع‌آوری آنها یعنی کمک به مرگ زاگرس. «در گذشته‌های دور و در زمان خشکسالی و مشکلات اقتصادی از بلوط آرد گرفته می‌شد و از آرد، خمیری به‌نام «کلک» درست و نان از آن تهیه می‌شد. اما بعدها این استفاده‌ها متنوع شد. در زمان خزانِ درختان بلوط، دام‌ها همواره از آن استفاده و بسیاری از دامداران به‌دلیل نبود علوفه برای فصل سرد بلوط‌ها را جمع می‌کنند و این امر به رویه بدل شد؛ با افزایش جمعیت و میزان دام، میزان برداشت‌ها هم بیشتر شد. حالا سؤال اینجاست که سازمان منابع‌طبیعی به‌عنوان متولی در همه این ‌سال‌ها کجا ایستاده و چطور با این قاچاق برخورد نمی‌شود؟ آیا می‌شود برای فروش موادمخدر که قاچاق است هم به این سهولت آگهی کرد؟» او آگهی‌های متعدد فروش بلوط به‌عنوان خوراک دام را دیده و افزایششان را هم تأیید و در‌عین‌حال به کارخانه‌هایی اشاره می‌کند که در سال‌های اخیر توسط واسطه‌هایی بذر را از مردم می‌خرند و تبدیل به خوراک دام می‌کنند. «در شهرهای مختلف این کارخانه‌ها وجود دارند و نکته منفی دیگر، نبود آمار مشخص از میزان برداشت‌ها و تخریب‌هاست. ما باید بدانیم اکوسیستم زاگرس و بلوط‌هایش برای جانوران بسیار دیگر هم مهم‌اند. سنجاب، تشی و سایر جانوران نیازمند استفاده از آن هستند و حالا چرای گسترده و بی‌ضابطه مانع از آن شده.» ابراهیمی رستاقی روستاهای مختلفی از استان‌های کهگیلویه‌وبویراحمد تا چهارمحال‌و‌بختیاری و سایر استان‌های زاگرس‌نشین را نام می‌برد که این رویه در آنها عادی شده و شرایط فعلی هم برداشت را آسان‌تر کرده است. * زمان و الگوی چرای دام تغییر کند سال گذشته دو مطالعه علمی در مورد نقش چرای دام‌ها در زاگرس و اثرات مخرب آن بر بلوط‌ها منتشر شد. یکی از آنها مقاله «Abiotic factors impact on oak forest decline in Lorestan Province, Western Iran» (Scientific Reports، بود که به بررسی نقش عوامل غیرزیستی در کاهش جمعیت جنگل‌های بلوط زاگرس استان لرستان اشاره می‌کرد. پژوهش با تحلیل داده‌های اقلیمی، زمین‌ریخت‌شناسی، کاربری زمین و خواص خاک از سال ۱۹۵۸ تا ۲۰۲۲، نشان می‌داد خشکسالی‌های طولانی و شدید همراه با افزایش دما از عوامل اصلی کاهش بلوط‌ها هستند و در کنار آن روش‌های سنتی بهره‌برداری از زمین، مثل نگهداری دام و کشاورزی دیم، نیز به‌طور گسترده‌ای در این روند نزولی نقش داشته‌اند. نتایج همچنین نشان می‌داد مناطق با ارتفاع و ناهمواری‌های توپوگرافیکی نسبت به تغییراقلیم مقاومت بیشتری دارند. مقاله بر این نکته تأکید داشت که برای حفظ تنوع‌زیستی و پایداری اکوسیستم جنگل‌های بلوط لازم است مدیریت مناسب کاربری زمین، تنظیم تعاملات انسان-جنگل و راهکارهای توسعه‌ای پایدار در همکاری با جوامع محلی پیاده شود تا این زیست‌بوم مهم برای نسل‌های آینده حفظ شود. در مقاله دیگر «Meta-analysis of livestock effects on tree regeneration in oak agroforestry systems» که در Journal of Environmental Management منتشر شده، آمده است چرای دام‌های اهلی به‌طور معناداری بازتولید طبیعی درختان بلوط را در سیستم‌های آگروفارستری مختل می‌کند. این متاآنالیز که برپایه‌ داده‌های چند دهه پژوهش انجام شده، نشان می‌دهد اثر منفی دام‌ها در تمام مراحل بازتولید بلوط، شامل بذر، نهال و درختچه‌های جوان، مشاهده می‌شود و بیشترین شدت تخریب مربوط به مرحله‌ درختچه‌ای است. همچنین، نتایج حاکی از آن است که دام‌های کوچک مانند گوسفند و بز، نسبت به دام‌های بزرگ، اثر مخرب‌تری بر بقای بذر و تراکم نهال‌ها دارند. برخلاف برخی دیدگاه‌های مدیریتی رایج، این مطالعه تأکید می‌کند صرف تغییر نوع دام راهکار مؤثری برای حفاظت از جنگل‌های بلوط نیست، بلکه شدت، زمان و الگوی چرای دام نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت بازتولید بلوط دارند. براین‌اساس، نویسندگان مدیریت چرای دام، قرق مراحل حساس رشد و کاهش فشار چرا را به‌عنوان پیش‌شرط‌های اساسی برای پایداری اکوسیستم‌های بلوطی معرفی می‌کنند. *سند تهیه کردیم «از ۳۰ میلیون رأس دام موجود در زاگرس، نیمی از آنها غیرمجازند.» این را «سید هاشم موسوی‌نژاد»، رئیس مرکز جنگل‌های خارج از شمال سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری، به «پیام ما» می‌گوید. حالا که وضعیت معیشت سخت‌تر از همیشه است و اقتصاد در فشل‌ترین موقعیت خود به سر می‌برد، به‌گفته او، افزایش این آگهی‌ها اجتناب‌ناپذیر شده. «از سال گذشته سند توسعه پایدار جنگل‌های زاگرس با همکاری سازمان برنامه‌وبودجه تدوین شد. ما در این سند هم می‌خواهیم حفاظت پایدار اکولوژیکی و هم وضعیت اقتصادی و اجتماعی جامعه مورد توجه قرار گیرد.» او می‌گوید یکی از ارکان پایداری و تنوع‌زیستی توجه به معیشت پایدار است، اما این گفته درحالی‌است که طی سال‌های گذشته شاهد چنین پایداری‌ای نبودیم، زاگرس یا در حریق بود یا برداشت‌ها جانش را بیش‌ازپیش کم‌رمق کرد. حالا موسوی‌نژاد معتقد است این سند که به‌صورت پایلوت در ادارات منابع‌طبیعی استان‌های کردستان، کرمانشاه، چهارمحال‌وبختیاری و فارس اجرایی شده، قرار است معیشت جایگزین مانند گردشگری پایدار را عملیاتی کند. اما سؤال اینجاست که در این نابسامانی اقتصادی و اجتماعی آیا چنین سندهایی کارایی دارند؟ اصلاً مردم در این شرایط چقدر می‌توانند و یا می‌خواهند که همراهی کنند؟ «کار باید با خواست و رضایت مردم باشد، برای بلوط نمی‌توان برنامه انتزاعی ریخت و مردم باید بدانند این گونه به‌راحتی قابلیت به ثمر رسیدن و ماندگاری ندارد. در این طرح، تسهیلگران اجتماعی مهم‌ترین نقش را دارند؛ آنها واسطه اصلی هستند تا نیاز جامعه محلی به‌درستی شناخته و پاسخ داده شود.» او می‌گوید در این سند به خسارت حریق، کشت زیراشکوب و گسترش زراعت گندم در زاگرس و فشار بسیار زیاد دام‌ها به زاگرس اشاره شده است. اما نکته اینجاست که قوانین بازدارنده در این سال‌ها برای چرای دام در جنگل‌ها بی‌اثر بوده، چه در جنگل‌های شمال و چه در زاگرس، حالا هم که سختی معیشت بیشتر از همیشه است و دامداران نگران دام‌هایشان «گشت‌هایی برای نظارت وجود دارد، ولی معمولاً این دام‌ها دور از چشم مأموران هستند و کمبود نیرو در این زمینه هم خود را نشان می‌دهد؛ هرچند نمی‌توانیم فقط با نیرو این مسئله را حل کنیم.» موسوی‌نژاد امیدوار است سند تهیه‌شده که در چهار استان به‌صورت پایلوت در حال اجراست تا یک ماه دیگر ابلاغ شود و به دست سایر استان‌های زاگرس‌نشین هم برسد. این درحالی‌است که هیچ برآوردی از عملکرد این چهار استان در دست نیست، نگاه مردم به طرح‌هایی ازاین‌دست طی سال‌های گذشته با بدبینی‌هایی روبه‌رو بوده و حالا سؤال این است: در شرایط اجتماعی فعلی که میزان اعتماد در کمترین سطح خود قرار دارد چطور قرار است این سند پیش برود؟ آن‌هم وقتی طی سالیان طولانی بلوط‌ها کشته شده‌اند و فکری به حالش نشده، آیا این سند می‌تواند مانع کشتار بلوط‌ها و بدل‌ شدنشان به خوراک دام شود؟ پاسخی برای این پرسش‌ها نیست.

|پیام ما| از رفت‌و‌آمد غیرضروری در فضای آزاد و سطح شهرها خودداری کنید، از هرگونه توقف و تردد در حاشیه رودخانه و مسیل‌ها بپرهیزید و مسافرت‌های غیرضروری بین شهرها را لغو کنید که سرمای سختی در راه است. چنان سرد که پیش‌بینی‌ها از کاهش دما و یخبندان در ۲۸ استان کشور خبر می‌دهد. با اینکه در روز شنبه، ۲۷ دی‌ماه، در بیشتر کشور جو پایداری حاکم است، از یکشنبه، ۲۸ دی‌ماه، سامانه بارشی جدید همراه با سرما از غرب وارد می‌شود. سرما بعضی برنامه‌های حفاظتی مثل سرشماری پرندگان را به تأخیر انداخته و رفته‌رفته خبر می‌رسد که بعضی مدرسه‌ها هم به‌دلیل برودت هوا مجازی شده‌اند.

|پیام ما| قطع گسترده اینترنت به یازدهمین روز خود رسیده، در شرایطی که کشور اعتراضات گسترده‌ای را پشت سر گذاشته و آمار کشته‌شدگان و مجروحان این اعتراضات هنوز مشخص نیست، خبرهای رسیده به «پیام ما» حاکی از آن است که عده‌ای در استان مازندران با سوءاستفاده از وضعیت فعلی و نبود ارتباط، در حال طراحی و شروع طرح‌های مخرب محیط‌زیستی هستند. تعدادی از فعالان محیط‌زیست مازندران به «پیام ما» می‌گویند طرح برداشت درختان شکسته و افتاده از جنگل که پس از آتش‌سوزی گسترده جنگل‌های الیت توسط عده‌ای از نمایندگان مجلس و مسئولان استانی به بحث گذاشته شده بود، حالا در شرایط نبود ارتباطات، در حال عملی شدن است و آن‌طورکه فعالان محلی می‌گویند، امضاهایی از کمیته فنی اداره‌کل محیط‌زیست استان گرفته شده و دادستان استان هم پشت این طرح است. هرچند «کامران پورمقدم»، معاون امور جنگل سازمان منابع‌طبیعی، به «پیام ما» می‌گوید چنین گزارشی به او نرسیده است و درصورت وجود چنین موردی، آنها براساس قوانین موجود در این عرصه برخورد خواهند کرد.

جنگل کهنسال و ارزشمند گردو در روستای «لزیر» از توابع شهرستان نور برای ایجاد یک طرح گردشگری مورد تخریب قرار گرفته است؛ اما مدیرکل منابع‌طبیعی و آبخیزداری مازندران-نوشهر به پرسش خبرنگار «پیام ما» در این‌ باره پاسخ روشنی نمی‌دهد. «مهرداد خزایی» به کلی‌گویی بسنده و از شفاف‌سازی پرهیز می‌کند.

|پیام ما| بحث‌ها درباره آتش‌سوزی الیت، یکی از طولانی‌ترین آتش‌سوزی‌های جنگلی که هفته‌ها در کانون توجه بود، هنوز به پایان نرسیده است. انتقاد از آنچه گذشت و نگرانی درباره تکرار حریق، در روزهای گذشته جمعی از مسئولان، وکلا و حقوقدانان، کارشناسان و فعالان محیط‌زیست را در بنیاد حقوقی «بهمن کشاورز» گرد هم آورد. آنها ضعف اجرای قوانین، ناهماهنگی نهادی، انکار بحران و بی‌توجهی به پیشگیری و همین‌طور زمینه‌سازی برای تخریب و تصرف جنگل‌ها را در جایگاه محورهای اصلی بحران آتش‌سوزی‌های جنگلی مورد نقد قرار دادند.

اواخر دهه ۸۰ در شهرستان لامرد استان فارس گروهی از اهالی و دوستداران محیط‌زیست و منابع طبیعی روستای ده‌شیخ به این فکر افتادند که طبیعت و حیات‌وحش منطقه‌شان را حفظ کنند. با گذشت بیش از یک دهه چیزی که روی دست آن گروه مانده، چند پرونده کیفری و اجرای یک حکم زندان است. اداره منابع طبیعی شهرستان لامرد از تصرف عدوانی می‌گوید و فعالان محیط‌زیست از عدم همراهی این اداره! دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع طبیعی هم معتقد است این گره با دندان باز نمی‌شود و باید در این موضوع که به کلاف سردرگم بدل شده، میانجیگری کرد.

این نوشته بر آن نیست که نقش فساد، منافع خاص یا ناآگاهی را در شکست سیاست‌های توسعه در ایران انکار کند. این عوامل وجود دارند و در بسیاری از موارد تعیین‌کننده‌اند. اما تمرکز این مقاله بر وضعیتی متفاوت است؛ وضعیتی که در آن، حتی در غیاب بدخواهی آشکار، سیاست‌هایی که با نیت اصلاح، استدلال فنی و با عقلانیت ابزاری طراحی شده‌اند، به نتایجی منتهی شده‌اند که دقیقاً علیه هدف اولیه عمل کرده‌اند.

۳۸ پیچ خطرناک در گردنه «بالش»، نبردی به راه انداخته که در چهار سال اخیر ۲۲ نفر را به کام مرگ کشانده است. تنها راه ارتباطی جمعیتی افزون‌بر ۱۰ هزار نفر در دهستان «بالش» همین گردنه خوفناک است؛ با آسفالت‌های کنده‌شده، ریزش، رانش و شیب تند و غیراستاندارد. به‌خاطر خطرات همین جاده بود که چندی پیش عملیات ساخت جاده‌ای جایگزین در دل جنگل‌های داراب آغاز شد که چون به قطع درختان می‌انجامید تا زمان صدور مجوزهای لازم متوقف شد.

سرمایه‌گذاری مشترک در یک جنگل گرمسیری، دست چوب‌بُرها را کوتاه کرد