|پیام ما| خشکسالی، تنش آبی و پدیده‌های حدی موضوعاتی که یونسکو در گزارش اخیر خود در مورد آنها هشدار داده و اعلام کرده است حدود ۷۳ درصد از سایت‌های میراث جهانی در کشورهای مختلف در معرض تهدید ناشی از این پدیده‌ها قرار دارند. تهدیدهایی که از سویی ریشه در تغییراقلیم دارد و از سویی مربوط به مدیریت ناپایدار منابع به‌ویژه منابع آبی و توسعه نامتوازن است. براساس تازه‌ترین تحلیل یونسکو و مؤسسه منابع جهانی (WRI)، مجموع این عوامل ساختار و ارزش‌های فرهنگی و طبیعی این مکان‌های منحصربه‌فرد را که میراث بشری محسوب می‌شوند، با خطر جدی مواجه کرده است. هر چند در گزارش یونسکو به مخاطراتی که آثار جهانی ایران را تهدید می‌کند، اشاره‌ای نشده است اما در سال‌های اخیر کارشناسان بارها در مورد تهدیدات مرتبط با مخاطرات آبی به‌ویژه فرونشست زمین که نتیجه مدیریت غیراصولی منابع آب زیرزمینی است، هشدار داده‌اند. براساس آخرین گزارش مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، سایت‌های تاریخی در ایران از جمله تخت‌جمشید، نقش‌جهان، مسجدجامع اصفهان، گنبد سلطانیه و شهر تاریخی یزد در معرض آسیب‌های شدید ناشی از فرونشست قرار دارند. این بررسی نشان داده است از ۶۳ سایت میراث جهانی ایران ۲۷ سایت در مناطق پرخطر فرونشست زمین قرار دارند. کارشناسان و پژوهشگران راهکارهایی برای محافظت از این آثار هم ارائه داده‌اند و همچنان مطالعاتی در این زمینه در حال انجام است، در گزارش اخیر یونسکو نیز راهکارهایی به دولت‌ها پیشنهاد شده تا میزان آسیب ناشی از این مخاطرات را به حداقل برساند و خواستار تقویت تاب‌آوری، مدیریت پایدار آب و بهره‌گیری از تجربه‌های محلی و فناوری‌های نوین برای جلوگیری از بروز فاجعه‌ای فرهنگی شده است.

ایرانیان هزاران سال پیش با آب نه‌تنها زیستند، بلکه تمدن ساختند؛ از اساطیر زرتشتی که آب را مقدس می‌دانستند تا باستان‌شناسانی که نخستین نشانه‌های کشاورزی و یکجانشینی را در فلات ایران یافته‌اند. تاریخ فرهنگی آب در این سرزمین، تاریخی است از احترام، خرد و همیاری. با این‌همه اما بحران کم‌آبی موضوع تازه‌ای در کشور ما نیست و سال‌هاست از آن گفته می‌شود. حتی پیش از فاجعه و در دهه‌های دورتر هم افرادی از حوزه علوم انسانی مانند محمدابراهیم باستانی پاریزی نسبت به آنچه که موجب بی‌آبی می‌شود، هشدار داده بودند. روز شنبه، دهم خردادماه، نخستین نشست از سلسله‌نشست‌های «کرآبی» با موضوع تاریخ فرهنگی آب در ایران برگزار شد. این برنامه با نمایش مستند «تالان» ساخته «محمدصادق دهقانی» همراه بود که زخم‌های امروز بر پیکر طبیعت را بازخوانی کرد و از فاجعه کم‌آبی که با آن مواجه‌ایم، گفت. در این نشست «ژاله آموزگار»، پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های باستانی و «مرتضی فرهادی»، جامعه‌شناس و مردم‌شناس از پیشینه ایرانیان و آنچه بودیم، گفتند. «داریوش رحمانیان» هم درباره کرآبی چندین دهه در ایران سخنرانی کرد و در گفت‌وگو با «پیام ما» توضیح داد که چرا توسعه پایدار بدون آب و نگاه تاریخی به آن بی‌معناست.

|پیام ما| با فرونشستن زمینِ زیر پای میلیون‌ها نفر در کشور، موجی از هشدارها از درون و بیرون کشور به‌پا خواسته است. در هفته‌های اخیر، سه رسانه معتبر ایتالیایی به بررسی ابعاد بحران فرونشست در تهران و البته سراسر ایران پرداختند؛ پدیده‌ای نگران‌کننده که دیگر نمی‌توان آن را نادیده گرفت؛ نه در خیابان‌های فرورفته تهران، نه در نگاه رسانه‌های جهانی. بحران تا حدی گسترش یافته است که به‌گفته یکی از کارشناسان ایرانی مرکز علوم زمین پوتسدام، «دیگر قابل‌حل نیست»، مگر با تغییر الگوی توسعه و طراحی مدلی ۵۰ساله در راستای پایداری. در ادامه به محتوای سه گزارش مورد بحث در «Renewable Matter» مجله‌ای تخصصی در حوزه اقتصاد چرخشی و نوآوری‌های پایدار، «لیبرو تکنولوژیا» مجله آنلاین فناوری و همین‌طور روزنامه آنلاین «ایل پست» می‌پردازیم که فرونشست زمین در ایران را فراتر از فاجعه‌‌ای محیط‌زیستی، نشانه‌ای از بحرانی عمیق‌تر می‌دانند که باید فوراً برای مقابله با آن وارد عمل شد.

چه کسی دروازه‌های نقش‌جهان را به روی خودروهای دیپلمات‌ها گشود؟

بازارهای تاریخی ایران، از مهمترین و ماندگارترین ساختارهای شهری در بافت کهن شهرهای ایرانی به‌شمار می‌آیند. این بازارها که در دوره‌های مختلف تاریخی شکل گرفته‌اند، علاوه بر نقش اقتصادی، همواره کارکردهای اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و حتی سیاسی نیز داشته‌اند. معماری منسجم و هماهنگ این فضاها، با الهام از اصول معماری اسلامی و ایرانی، جلوه‌ای شاخص از زیبایی‌شناسی، کارکردگرایی و سازگاری با اقلیم ارائه داده است. بازار بزرگ تبریز، بازار وکیل شیراز، بازار اصفهان و بازار تهران از جمله نمونه‌های برجسته‌ای هستند که همچنان حیات اقتصادی و فرهنگی خود را حفظ کرده‌اند. در سال‌های اخیر، بازارهای تاریخی ایران با چالش‌های جدی مواجه شده‌اند که حیات این میراث گران‌بها را تهدید می‌کند.

«فرونشست» در تهران شبیه هیولایی در حال پوست‌اندازی است که چهره عوض می‌کند. این‌بار رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی می‌گوید هندسه جدیدی از فرونشست زمین در منطقه ۱۸ تهران به وسعت ۵۵ هکتار در تصاویر ماهواره‌ای دیده شده است که خطر ریزش و تخریب مستحدثات و ساختمان‌ها را افزایش می‌دهد. شکلی از فرونشست موسوم به «هاله‌ای» که تا دو سال گذشته در تهران دیده نشده بود. به‌نظر می‌رسد اصلی‌ترین دلیل این رخداد که می‌تواند پیامدهای جدی به‌همراه داشته باشد، برداشت بیش‌از‌حد آب از چاه‌های موجود و یا حفر چاه‌های جدید است. متهم توسعه چاه‌ها در شهر تهران همیشه دو بخش بوده است: یکی تأمین آب شرب و دیگری فضای سبز تهران. محدودیت‌های اجتماعی قابل‌ملاحظه‌ای در بخش شرب وجود دارد، اما صرفه‌جویی در بخش آبیاری فضای سبز به فراموشی سپرده شده است. شهرداری تهران طی سه سال سه تفاهم‌نامه‌ با وزارت‌ نیرو امضا کرد، اما مفاد هیچ‌یک به‌تمامی اجرا نشده است. رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی می‌گوید هنوز برای مقابله با فرونشست دیر نیست و می‌توان یک بازه زمانی ۵ تا ۱۰ ساله اقدام‌های‌ مؤثری برای مقابله با آن انجام داد.

در غیاب دوربین‌های مستندسازان محیط‌زیست، بحران‌ها در حال شدت‌گرفتن‌اند. در سال‌های اخیر، با توجه به تشدید خشکسالی، تغییراقلیم، نابودی زیستگاه‌ها و خطر انقراض گونه‌های جانوری اهمیت ساخت این نوع مستندها بیشتر به‌ چشم می‌آید. بااین‌حال، چالش‌هایی که بر سر راه مستندسازان این حوزه قرار دارد، روند تولید را کند می‌کند. «پیام ما» در بررسی‌های خود تلاش کرد به آماری از روند و تعداد ساخت این مستندها برسد، اما ازآنجاکه آمار جامعی از ساخت این نوع مستندها وجود ندارد، مقایسه تعداد مستندهای حاضر در جشنواره‌های داخلی مانند فجر و سینما حقیقت طی سال‌های مختلف حاکی از کاهش‌ یافتن تعداد آنهاست. این درحالی‌است که در شرایط کنونی که کشور با بحران‌های محیط‌زیستی مختلف دست‌به‌گریبان است، چنین مستندهایی می‌توانند برای تحلیل این مسائل و پیدا کردن راه‌حل مناسب راهگشا باشد. اما با اینکه این نوع مستندها در محفل‌های محیط‌زیستی و بین مخاطبان بیشتر مورد اقبال عمومی قرار می‌گیرند، در بین مسئولان دولتی نادیده گرفته می‌شوند. این نکته‌ای است که مستندسازان این حوزه هم در گفت‌وگو با «پیام ما» به آن اشاره می‌کنند و از نبود حمایت‌های لازم در روند تولید و پخش می‌گویند.

|پیام‌ما| انجمن‌های علمی کشاورزی ایران در واکنش به اظهارات نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی که موضوع بحران آب در ایران، خشکسالی و تغییراقلیم را زیر سؤال برده بود، بیانیه‌ای صادر کردند که بر جایگاه علم و واقعیت‌های انکارناپذیر تأکید دارد. این بیانیه می‌گوید با وجود اینکه کشاورزی، شریان حیاتی اقتصاد و ضامن امنیت غذایی هر کشوری است، اما اهمیت توجه به چالش آب به‌عنوان رکن مهم توسعه کشاورزی پایدار نیز حیاتی است. این بیانیه می‌گوید: «سرزمینی که بخش وسیعی از آن در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، مدیریت منابع آب و خاک اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند؛ اما متأسفانه، گاهی شاهد اظهارنظرهایی هستیم که واقعیت‌های علمی و آمارهای مستند را نادیده می‌گیرند و چالش‌های جدی مانند کمبود آب ایران و خشکسالی را انکار می‌کنند. در‌حالی‌که نه‌فقط برنامه هفتم به کاهش آب در بخش کشاورزی تکلیف کرده است که اسناد مهم بالادستی کشور نیز کم‌آبی و بحران آب را به‌عنوان فرض مهم و حقیقی در مدیریت کشور لحاظ کرده‌اند.»