در شامگاه سوم نوامبر ۲۰۲۳، ساعت ۲۳:۲۳ به‌وقت محلی ۱۲ آبان ۱۴۰۲ زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۶.۰ در شمال غربی نپال به‌وقوع پیوست که بر اساس گزارش‌های اولیه بیش از ۱۵۰ کشته و ده‌ها زخمی بر جای گذاشته است. نپال کشوری جهان سومی است که در زمین‌لرزه ۲۰۱۵ با بزرگای ۷.۸ که در منطقه‌ای غیرمسکونی رخ داد، بیش از ۹ هزار نفر در آن کشته شدند. نپال در مرز برخورد ورقه هند و رفتن آن به زیر ورقه اوراسیا واقع است. اتفاقاً به‌دلیل همین ویژگی ساختاری و پهنه برخورد زمین‌ساختی است که رشته کوه‌های هیمالایا و بلندترین ارتفاعات جهان در همین ناحیه شکل گرفته‌اند. میزان سرعت و آهنگ همگرایی و حرکت ورقه هند به‌سوی ورقه هیمالیا در این ناحیه حدود ۴۵ میلی‌متر در سال (یکی از بیشترین مقدار ها در دنیا) است. 

نپال در دامنه‌های جنوبی هیمالیا قرار گرفته و در طول این کشور هر سه گسل اصلی و فعال لرزه‌زای جنوب هیمالیا دیده می‌شوند: راندگی پیشانی اصلی MFT، راندگی مرزی اصلی MBT، و راندگی مرکزی اصلی MCT که پهنه‌ای گسله به طول بیش از هزار کیلومتر ایجاد کرده‌اند. اتفاقاً بزرگترین زمین‌لرزه ثبت‌شده در همین منطقه برخورد ساختاری بین هند و اوراسیا (زمین‌لرزه ۱۹۳۴ نپال-بیهار) در همین کشور و با بزرگای ۲/۸ موجب مرگ بیش از ۱۰ هزار نفر شده است. زلزله پنجم اردیبهشت ۱۳۹۴ (۲۵ آوریل ۲۰۱۵) نیز بین کاتماندو – پایتخت نپال و پخارا رخ داد.

ساعتی پس از زلزله اخیر در سوم نوامبر امسال، هلیکوپترهای امدادی برای کمک به منطقه پرواز کردند و نیروهای امنیتی روی زمین در حال جست‌وجوی کشته‌شدگان و بازماندگان در زیر آوار بودند. اینطور که پیداست به‌دلیل قطع ارتباط با بسیاری از مکان‌ها، تعداد کشته‌ها احتمالاً  افزایش خواهد یافت. اکنون نیروها در حال پاکسازی جاده‌ها و مسیرهای کوهستانی هستند که به دلیل زمین‌لغزش‌های ناشی از زلزله مسدود شده است. هلیکوپترها با کادر پزشکی و دارو و همراهی نخست‌وزیر به سمت بیمارستان‌ها پرواز کرده‌اند. در شهرستان جاجارکوت، مرکز زمین‌لرزه، تعداد ۹۲ کشته و ۵۵ زخمی تایید شده است. این زمین‌لرزه در منطقه همجوار رودخانه رکوئیم جان 36 نفر را گرفت و حداقل ۸۵ زخمی به بیمارستان محلی منتقل شدند. در بیمارستان منطقه در شهر نپال‌گونج، حدود 100 تخت بیمارستانی در دسترس است  و تیم‌هایی از پزشکان برای کمک به مجروحان در کنار آن ایستادند. ماموران امنیتی در تمام طول شب در تاریکی با روستاییان کار کردند تا کشته‌ها و بازماندگان را از خانه‌های فروریخته بیرون بکشند. این زمین‌لرزه زمانی رخ داد که بسیاری از مردم قبلاً در خانه‌های خود خواب بودند، در دهلی نو پایتخت هند در بیش از ۸۰۰ کیلومتری کانون احساس شد. زلزله در ژرفای حدود ۱۸ کیلومتری رخ داده و مرکز ملی مانیتورینگ و تحقیقات زلزله نپال اعلام کرد که کانون آن در جاجارکوت بوده است که در حدود ۴۰۰ کیلومتری شمال شرقی پایتخت نپال، کاتماندو قرار دارد. در زمین‌لرزه ۷.۸ ریشتری سال ۲۰۱۵ حدود یک میلیون ساختمان آسیب دید.

زلزله 2015 نیز در ژرفای کم (حدود 15 کیلومتر) رخ داد. در این پهنه بیش از 9 میلیون نفر (بیشتر روستایی) زندگی می‌کنند. شهر پخارا با حدود 260 هزار جمعیت و کاتماندو پایتخت با حدود 1.5 میلیون جمعیت در فاصله حدود 75 کیلومتری کانون زلزله 2015 واقع بودند. زیرساخت‌های کشور نپال بیشتر سنتی و بسیار ضعیف است. بناهای فراوان جدیدی نیز بیشتر از نوع ساخت‌وساز حاشیه‌ای در این کشور ساخته شده‌اند. در سه سفر قبلی نگارنده به این کشور که دو بار در دهه هشتاد شمسی و یک با در اردیبهشت 1394 و بلافاصله پس از زمین‌لرزه 2015 بود، ساخت بناهای جدید با آسیب‌پذیری بالا کاملا مشهود بود. در چنین بناهای ضعیفی حتی اگر زمین‌لرزه متوسطی مانند زمین‌لرزه 3 نوامبر 2023 در نزدیکی مناطق مسکونی رخ دهد، آسیب فراوان جانی و مالی به مردم نپال وارد می‌شود. این روند توسعه ناپایدار مشابه روندی است که در تمام کشورهای در‌حال‌توسعه دیده می‌شود؛ از جمله در کشور خودمان و به‌طور مثال بناهایی همچون مسکن مهر، مسکن ملی یا نهضت ملی مسکن.

در دهه ۱۹۷۰، زمانی که نپال برای اولین‌بار در فهرست کشورهای کمتر توسعه‌یافته سازمان ملل قرار گرفت، مردم با متوسط ​​درآمد سرانه سالانه 70 دلار زندگی می‌کردند و بیش از ۶۰ درصد جمعیت در گرسنگی و فقر شدید به‌سر می‌بردند. تا دهه ۱۹۹۰ بیشتر والدین نمی‌توانستند یک وعده غذایی کامل در روز به فرزندان خود بدهند. این کشور بعد از گذشت پنجاه سال، در سال ۲۰۲۱ واجد شرایط جدا شدن از رده «کشورهای کمتر توسعه‌یافته» شد و برای سومین‌بار سطوح آستانه را در دو شاخص از سه شاخص کسب کرد: شاخص دارایی انسانی و شاخص آسیب‌پذیری اقتصادی، که سلامت کشور را از دیدگاه آموزش، و قرار گرفتن اقتصاد در معرض شوک‌های طبیعی مانند زلزله خشکسالی و بی‌ثباتی در تولیدات کشاورزی بررسی می‌کند. همچنین در سال ۲۰۲۲، سطح گرسنگی در نپال (بر اساس شاخص جهانی گرسنگی) از شدید به متوسط ​​کاهش یافت. بهبود جاده‌ها و زیرساخت‌ها به این معنی است که برخی از روستایی کشور اکنون بهتر به‌هم متصل شده‌اند. از 1996 تا 2006، یک دهه درگیری مسلحانه و پس از آن روند چالش‌برانگیز صلح در نپال تجربه شده است. اینها در حالی است که زلزله 2015، رشد تولید ناخالص داخلی نپال را بیش از 1.5 درصد از برآورد 4.6 درصدی در آن سال کاهش داد.

در حال حاضر نپال همچنان راهی طولانی برای توسعه در پیش رو دارد، و همچنان می‌توان انتظار داشت که حتی با یک زمین‌لرزه به بزرگای 5.6 بیش از 100 نفر در این کشور کشته شوند. حتی در زمین‌لرزه اخیر می‌توان در نظر گرفت که کانون زلزله در منطقه‌ای کاملا خالی از سکنه قرار داشت و حداقل 20 کیلومتر با اولین نقطه مسکونی فاصله داشت. بنابراین حتی همین زلزله ۵.۶ ریشتری اگر زیر یک شهر رخ می‌داد سطح فاجعه در نپال می‌توانست بسیار گسترده باشد.