سال زراعی تازه؛ از حافظه مهرگان تا آینده کشاورزی ایران

سال زراعی برای کشاورز با ورق‌خوردن تقویم آغاز نمی‌شود. آغازش نخستین باران پاییزی است، زمینی که باید آماده شود، بذری که باید برگزید و امیدی که پس از یک فصل برداشت دوباره جان می‌گیرد. پیش از آنکه مناسبتی تقویمی باشد، سرآغاز مجموعه‌ای از تصمیم‌ها و نگرانی‌هاست: باران به‌موقع می‌بارد؟ آب به زمین می‌رسد؟ بذر و نهاده فراهم می‌شود؟ و حاصل ماه‌ها زحمت، سرانجام خرج زندگی را درمی‌آورد؟

سال زراعی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ میان تجربه سال گذشته و امید به محصولی آغاز می‌شود که هنوز باید برایش کار کرد. در آیین ملی آغاز این سال، از تولید حدود ۱۳۷ میلیون تن محصول و رشد ۲.۳ درصدی بخش کشاورزی سخن گفته شد؛ اعدادی که گستره فعالیتی را نشان می‌دهند که با زندگی میلیون‌ها نفر و امنیت غذایی جامعه گره خورده است. اما پشت این ارقام فقط زمین و تناژ نیست. هر تن محصول حاصل کار کسانی است که با کم‌آبی، تغییر اقلیم، هزینه‌های تولید و نوسان بازار دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

کشاورزی ایران سال‌هاست در دو جبهه پیش می‌رود: باید غذای جامعه را تأمین کند و هم‌زمان از منابعی پاسداری کند که ادامه همین تولید به آن‌ها بسته است. کم‌آبی و تغییر اقلیم، بهره‌وری و حفاظت از خاک را از توصیه به ضرورت بدل کرده‌اند. پس آغاز سال زراعی تنها زمان اعلام برنامه‌های تولید نیست؛ زمان پرسیدن است که کشاورزی ایران با چه کیفیتی به سال آینده می‌رسد و چه چیزی از منابع طبیعی برای نسل بعد می‌ماند.

کشاورزی، فراتر از یک فعالیت اقتصادی

در گفت‌وگو از کشاورزی، عدد و شاخص مرکز توجه است: میزان تولید، سطح زیر کشت، عملکرد در هکتار، مصرف آب. اینها برای شناخت وضعیت ضروری‌اند، اما همه ماجرا را نمی‌گویند. کشاورزی بخشی از تاریخ اجتماعی ایران است؛ از شکل‌گیری سکونتگاه‌ها و مناسبات روستایی تا خوراک، زبان، آیین‌ها و دانشی که نسل‌ها در مواجهه با زمین و طبیعت ساخته‌اند.

مهرگان یکی از نشانه‌های این پیوند دیرینه است. این آیین که در سال ۲۰۲۴ با پرونده‌ای مشترک میان ایران و تاجیکستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد، به برداشت پاییزی، سپاس از حاصل کشت و دامداری و گردهمایی مردم پیوند خورده است. یادآور روزگاری است که محصول فقط کالای مبادله نبود؛ نشان کار جمعی بود، بهانه‌ای برای تقسیم شادی و جلوه‌ای از رابطه انسان با طبیعت.

جشن مهرگان را پشت سر گذاشته‌ایم، اما معنایی که در حافظه فرهنگی ما نشسته به یک روز و یک فصل محدود نمی‌شود و آغاز سال زراعی بهانه‌ای است برای بازگشت به آن. کشاورزی همچنان بخشی از هویت ماست، هرچند فاصله شهر از مزرعه بیشتر شده باشد. نان سفره، برنج آشپزخانه و میوه بازار، همه حاصل فرایندی‌اند که از زمین آغاز می‌شود و با دانش، تجربه و کار تولیدکنندگان ادامه می‌یابد. آن‌قدر به حضور غذا عادت کرده‌ایم که راه دشوارش تا سفره را نمی‌بینیم.

سال تازه، مسئله‌های قدیمی

افزایش تولید، اگر به بهای فرسایش خاک یا فشار بیشتر بر منابع آب تمام شود، به‌تنهایی معیار موفقیت نیست؛ چنان‌که حفاظت از منابع طبیعی بی‌توجه به معیشت کشاورز نیز به نتیجه‌ای پایدار نمی‌رسد. کشاورز باید هم بتواند تولید کند و هم از تولید زندگی درخوری داشته باشد. وگرنه حفظ زمین، انتقال تجربه به نسل جوان و ماندگاری جوامع روستایی دشوارتر خواهد شد.

از همین‌جا اهمیت بهره‌وری دوچندان می‌شود: مصرف دقیق‌تر آب، روش‌های کشت متناسب، بذر بهتر، آموزش و ترویج، کاهش ضایعات و فناوری‌ای که با شرایط هر منطقه بخواند. اینها صرفاً ابزار بالا بردن عدد تولید نیستند؛ هزینه را پایین می‌آورند، فشار بر منابع را کم می‌کنند و ادامه کار را برای کشاورز ممکن می‌سازند. و چون اقلیم‌ها، مزارع و توان اقتصادی تولیدکنندگان یکسان نیست، برای همه نمی‌توان یک نسخه پیچید.

جایگاه کشاورز در نگاه عمومی هم باید تغییر کند. او نباید فقط وقتی به خبر راه یابد که محصولی کمیاب یا گران شده است. او حلقه‌ای از زنجیره‌ای است که امنیت غذایی به آن بسته است؛ زنجیره‌ای که از زمین و تولید آغاز می‌شود و تا فرآوری، حمل‌ونقل، بازار و مصرف ادامه می‌یابد. اگر از اهمیت کشاورزی حرف می‌زنیم، باید شرایطی بسازیم که تولیدکننده حاصل کارش را با اطمینان بیشتری به بازار برساند و سهم منصفانه‌تری از ارزش محصول ببرد.

از جشن برداشت تا مسئولیت کشت آینده

در فرهنگ ایرانی، برداشت فقط پایان کار نبوده است؛ لحظه قدردانی از زمین و کسانی هم بوده که بر آن کار می‌کنند. اما در کشاورزی امروز، قدردانی نباید به یک آیین یا یک جمله ختم شود. احترام به تولیدکننده یعنی توجه به معیشت او، پاسداری از منابعی که با آن‌ها کار می‌کند و گشودن راهی برای انتقال دانش و تجربه‌اش به نسل بعد.

سال زراعی تازه با همین پرسش‌ها آغاز می‌شود: چگونه می‌توان با منابع کمتر و بهره‌وری بیشتر، غذای بیشتری تولید کرد؟ چگونه می‌توان هم از خاک و آب نگهداری کرد و هم درآمد کشاورز را بهبود بخشید؟ و چگونه می‌شود کشاورزی را برای نسل جوان از حرفه‌ای پرخطر و بی‌آینده، به عرصه‌ای برای دانش، نوآوری و زندگی بدل کرد؟

پاسخ این پرسش‌ها در یک مراسم و یک سال زراعی به دست نمی‌آید. اما می‌توان از همین‌جا تولید را از شمارش محصول فراتر برد و به شرایطی اندیشید که تولید پایدار را ممکن می‌کند. مهرگان یادآور پیوند دیرینه فرهنگ و کشاورزی است و سال زراعی تازه، فرصتی برای ساختن آینده این پیوند.

از این رو به همه کشاورزان سرزمین و همه کسانی که در مدیریت کشاورزی زحمت می‌کشند، آغاز سال جدید زراعی را تبریک می‌گویم. سال نو مبارک!