جنگ‌ها معمولاً با تعداد کشته‌شدگان، خانه‌های ویران‌شده و شهرهایی که از بین رفته‌اند، سنجیده می‌شوند. اما توجه بسیار کمتری به آنچه زیر آوار اتفاق می‌افتد، معطوف می‌شود. در سراسر جنوب لبنان، انفجارهای گسترده و مکرر نه‌تنها با ویران کردن روستاها به تراژدی انسانی دامن می‌زنند، بلکه زیستگاه‌های آهکی باستانی را نیز از بین می‌برند؛ زیستگاه‌هایی که قرن‌ها پناهگاه کلونی‌های خرگوش‌کوهی صخره‌ای بوده‌اند.

من به‌عنوان بنیان‌گذار و رئیس سازمان محیط‌زیستی جنوبی‌های سبز که آثار زیست‌محیطی جنگ در جنوب لبنان را مستند می‌کند، به‌همراه همکارانم در ثبت خسارت واردشده به جنگل‌ها، حیات‌وحش و اکوسیستم‌های شکننده منطقه مرزی مشارکت داشته‌ام. خرگوش‌کوهی صخره‌ای سوری که در منطقه با نام «تبسون» شناخته می‌شود، تقریباً به‌طور کامل برای پناه گرفتن به شکاف‌ها و حفره‌های سنگ‌آهکی کارستی وابسته است و برای تغذیه از پوشش گیاهی پراکنده ساحلی استفاده می‌کند. ما سال‌هاست کلونی‌های این گونه را پایش می‌کنیم، اما طی چند ماه گذشته شاهد بوده‌ایم که بسیاری از زیستگاه‌های آشنای آن‌ها زیر بمباران و تخریب ناپدید شده‌اند.

برای مثال، در ۳۰ آوریل، حساب‌های کاربری مرتبط با ارتش اسرائیل تصاویری از یک انفجار عظیم منتشر کردند که محله‌ای در بیاضه، در امتداد ساحل جنوبی لبنان، را هدف قرار داده بود. چنین تخریب‌هایی در روستاهایی که نیروهای اسرائیلی به آن‌ها وارد شده‌اند، به‌طور فزاینده‌ای رایج شده است. این تخریب‌ها نه‌تنها مناطق شهری، بلکه چشم‌اندازهای کارستی اطراف آن‌ها را نیز از بین برده و تغییر داده‌اند. گفته می‌شود انفجارهای آوریل در بیاضه و ناقوره در نزدیکی آن، آن‌قدر قدرتمند بودند که در شهر ساحلی صور، در بیش از ۱۰ کیلومتری شمال، دیده و شنیده شدند. به نظر می‌رسد این انفجارها مستقیماً بر منطقه‌ای که دست‌کم یک کلونی خرگوش‌کوهی در آن قرار داشته است، اثر گذاشته‌اند.

سازمان جنوبی‌های سبز پیش‌تر نیز کلونی‌های خرگوش‌کوهی صخره‌ای را در چشم‌انداز اطراف مجدل زون مستند کرده بود. تصاویر ماهواره‌ای پس از انفجارهای گسترده در ۲۶ ژوئن، تغییرات وسیعی را در این زیستگاه‌ها نشان می‌دهند. اگرچه وضعیت کلونی‌ها باید از طریق بررسی میدانی تأیید شود، تکه‌تکه شدن زیستگاه آن‌ها نگرانی‌های جدی زیست‌محیطی ایجاد می‌کند. همین مسئله درباره قنطره نیز صدق می‌کند؛ جایی که تخریب گسترده‌ای در چشم‌انداز اطراف رخ داده است.

مطالعات انجام‌شده درباره انفجار و محیط‌های کارستی نشان داده‌اند که انفجارهای قدرتمند می‌توانند از طریق امواج شوک و ارتعاش شدید زمین، این ساختارهای شکننده را ناپایدار کنند و باعث ایجاد شکستگی، فروریختگی و مسدود شدن سامانه‌های پناهگاهی زیرزمینی شوند.

علاوه بر این، عملیات تخریب گسترده می‌تواند دو پیامد عمده زیست‌محیطی داشته باشد. نخست اینکه انفجارهای مکرر موجب تولید گازهای پس از انفجار، از جمله مونوکسیدکربن و اکسیدهای نیتروژن، گردوغبار سنگ، ذرات معلق و، بسته به ترکیب مواد منفجره و میزان کارایی انفجار، بقایای مواد منفجره می‌شوند؛ موادی که ممکن است بر خاک، هوا و آب اطراف اثر بگذارند. در چشم‌اندازهای کارستی، این آلاینده‌ها به‌دلیل نفوذپذیری بالای سنگ آهک می‌توانند از طریق شبکه به‌هم‌پیوسته شکاف‌ها، غارها و سامانه‌های آب زیرزمینی به‌سرعت گسترش پیدا کنند.

تخریب زیستگاه کارستی می‌تواند کلونی‌های خرگوش‌کوهی صخره‌ای را منزوی و آن‌ها را از منابع غذایی محروم کند.

دوم اینکه امواج انفجار و فروریختن ساختارها می‌توانند رطوبت، جریان هوا و رژیم دمایی غارها را تغییر دهند و به زیستگاه‌هایی آسیب بزنند که جانوران وابسته به غار و صخره از آن‌ها استفاده می‌کنند. چنین تغییراتی می‌توانند پیامدهای شدیدی برای گونه‌هایی داشته باشند که با این محیط‌ها سازگار شده‌اند؛ از جمله خرگوش‌کوهی صخره‌ای که برای تنظیم دمای بدن، تولیدمثل و دور ماندن از شکارچیان به پناهگاه‌های سنگی پایدار وابسته است.
در سراسر مناطقی که ما پایش کرده‌ایم و بسیاری از آن‌ها همچنان تحت اشغال اسرائیل هستند، این زیستگاه‌ها اکنون با فشاری بی‌سابقه مواجه‌اند.

بمباران‌های مکرر، آتش‌سوزی‌ها، انفجارهای گسترده، سوزاندن پوشش گیاهی و دیگر فعالیت‌های نظامی جاری، چشم‌اندازهایی را که زمانی محل زندگی جوامع انسانی و حیات‌وحش بودند، دگرگون کرده‌اند. تپه‌ها شکافته شده‌اند، دره‌ها سوخته‌اند و پرتگاه‌های سنگی ناپایدار شده‌اند؛ درحالی‌که مناطق سوخته، گودال‌های ناشی از انفجار و آوار، زیستگاه گونه‌های مختلف را در سراسر منطقه تکه‌تکه کرده‌اند. پیامدهای این تخریب فراتر از نابودی یک محل زادآوری یا یک شبکه پناهگاهی است. تکه‌تکه شدن زیستگاه می‌تواند به تهدیدی جدی برای بقا تبدیل شود. نابودی شبکه‌های پناهگاهی ممکن است کلونی‌ها را منزوی کند و پیوستگی زیستگاهی را در محیط‌هایی که از پیش شکننده‌اند، کاهش دهد. ارزیابی‌های اخیر درباره خسارت‌های زیست‌محیطی جنگ در جنوب لبنان نیز تکه‌تکه شدن زیستگاه و ایجاد موانع اکولوژیکی را شناسایی کرده‌اند؛ موانعی که الگوهای جابه‌جایی حیات‌وحش را در گونه‌های مختلف، از جمله خرگوش‌کوهی صخره‌ای، مختل می‌کنند. آسیبی که به پوشش گیاهی تأمین‌کننده غذای این کلونی‌ها وارد شده نیز عامل مهم دیگری است که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. خرگوش‌های کوهی صخره‌ای برای تغذیه به بوته‌های کوتاه و پوشش گیاهی پراکنده ساحلی اطراف خود وابسته‌اند. بمباران سنگین، انفجارها و آتش‌سوزی‌ها نه‌تنها پوشش گیاهی را از بین می‌برند، بلکه ممکن است بقایا و آلاینده‌هایی بر جای بگذارند که قادرند کیفیت خاک را تغییر دهند و این زیستگاه‌های شکننده را بیش از پیش تخریب کنند.

علاوه بر این، فسفر سفید در برخی انواع گلوله‌های دودزایی که ارتش از آن‌ها استفاده می‌کند، وجود دارد. نگرانی‌هایی مطرح شده است که قطعات سوخته یا بقایای این ماده ممکن است وارد شکاف‌ها و حفره‌های مورد استفاده خرگوش‌های کوهی صخره‌ای و دیگر جانوران به‌عنوان پناهگاه شوند یا در آن‌ها باقی بمانند؛ موضوعی جدا از آثار احتمالی این ماده شیمیایی بر خاک و زیستمندان خاک. مجموع این آثار، پرسش‌های گسترده‌تری را درباره پیامدهای زیست‌محیطی بلندمدت سلاح‌ها و روش‌های تخریب مورد استفاده در جریان این درگیری مطرح می‌کند.

ارزیابی خسارت مستقیم و غیرمستقیم واردشده به کلونی‌های خرگوش‌کوهی صخره‌ای، بدون دسترسی به مناطق آسیب‌دیده و انجام بررسی‌های جامع میدانی دشوار است. این ابهام درباره کلونی‌هایی که تیم ما پیش از جنگ در ناقوره و بیاضه مستند کرده بود نیز وجود دارد؛ همچنین کلونی‌های دامنه‌های اطراف «قلعه شقیف»، وادی مجدل زون و وادی زبقین که همگی هدف بمباران‌های سنگین قرار گرفته‌اند.

گردوغبار سیلیکا تپه‌های اطراف قلعه شقیف در ارنون، جنوب لبنان، را پس از حملات اسرائیل در ۳۱ ژوئیه پوشانده است.

اگرچه «اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت» پیش‌تر زیرگونه منطقه‌ای این جانور را نسبتاً پایدار توصیف کرده است، هیچ ارزیابی رسمی و سراسری از جمعیت خرگوش‌کوهی صخره‌ای در لبنان وجود ندارد. نبود بررسی‌های میدانی جدید نیز ارزیابی روند جمعیت این گونه را با اطمینان دشوار می‌کند.
بااین‌حال، پیامدهای زیست‌محیطی ممکن است بسیار فراتر از نابودی یک گونه واحد باشد. گزارشی که به‌تازگی «شورای ملی تحقیقات علمی لبنان» درباره احیای پس از جنگ منتشر کرده است، می‌گوید از دست رفتن تنوع زیستی می‌تواند در نتیجه مرگ‌ومیر حیات‌وحش، جابه‌جایی گونه‌ها و از بین رفتن تعاملات اکولوژیکی مانند گرده‌افشانی و پراکنش بذر رخ دهد. در چنین شرایطی، ناپدید شدن کلونی‌های محلی خرگوش‌کوهی نه‌فقط نشانه کاهش جمعیت یک پستاندار، بلکه نشانه وخامت کل سامانه‌های اکولوژیکی خواهد بود.

هنوز نمی‌توان هزینه کامل زیست‌محیطی این درگیری را اندازه‌گیری کرد. وقتی جنگ سرانجام پایان یابد، خانه‌ها را می‌توان دوباره ساخت. اما بازسازی سامانه‌های زمین‌شناختی و جوامع بوم‌شناختی‌ای که طی هزاران سال تکامل یافته‌اند، بسیار دشوارتر خواهد بود. «نیروهای دفاعی اسرائیل» در پاسخ به درخواست «گاردین» برای اظهارنظر درباره تأثیرات زیست‌محیطی فعالیت‌های نظامی خود گفتند: «مانند بسیاری از ارتش‌های غربی، نیروهای دفاعی اسرائیل نیز گلوله‌های ایجادکننده پرده دود در اختیار دارند که حاوی فسفر سفید هستند و استفاده از آن‌ها براساس قوانین بین‌المللی قانونی است. این گلوله‌ها از سوی نیروهای دفاعی اسرائیل برای ایجاد پرده دود و نه برای هدف قرار دادن اهداف یا ایجاد آتش‌سوزی استفاده می‌شوند و براساس قوانین بین‌المللی در رده سلاح‌های آتش‌زا طبقه‌بندی نمی‌شوند.» | گاردین