مدیریت مؤثر آلودگی هوا، بدون تصویری دقیق و به‌روز از آنچه در شهرها می‌گذرد، ممکن نیست. پاسخ به پرسش‌هایی نظیر اینکه آلودگی دقیقاً در کجاست، چه زمانی تشدید می‌شود، چه گروه‌هایی بیشتر در معرض آن هستند و سیاست‌های کاهش آلودگی چه اثری داشته‌اند، همگی به یک نظام پایش کارآمد وابسته‌اند. گزارش جدید «مرکز پژوهش‌های مجلس» با عنوان «روش‌های نوین پایش کیفیت هوای محیطی در ایران» که توسط دکتر «رضا بیات» و دکتر «مسعود رضایی» تهیه شده است، نشان می‌دهد که با وجود چالش‌های موجود، ظرفیت‌های چشمگیری برای ارتقای نظام پایش با استفاده از فناوری‌های نوین و راهکارهای کم‌هزینه وجود دارد و ایران می‌تواند با گام‌های عملی، نظامی یکپارچه، کارآمد و هوشمند برای مدیریت کیفیت هوا ایجاد کند.

وضعیت موجود؛ پایه‌ای ارزشمند برای تحول

درحال‌حاضر بیش از ۴۰۰ ایستگاه پایش کیفیت هوا در کشور وجود دارد که زیرساخت ارزشمندی برای مدیریت آلودگی محسوب می‌شوند. بااین‌حال، بررسی‌های این گزارش نشان می‌دهد که از ۴۳۷ ایستگاه موجود، ۱۷۶ ایستگاه در سال ۱۴۰۳ برای ذرات معلق PM₂.₅ داده معتبر تولید کرده‌اند. این آمار نشان‌دهنده ظرفیت بالای شبکه موجود برای ارتقاست و با برنامه‌ریزی دقیق و سرمایه‌گذاری هدفمند، می‌توان بهره‌وری شبکه پایش را به‌طور چشمگیری افزایش داد.

گزارش تأکید دارد که چالش اصلی، بیش از کمبود ایستگاه، نبود نظام یکپارچه داده، ضعف در کالیبراسیون و نگهداشت و توزیع نامتوازن مکانی است؛ مسائلی که با اتخاذ رویکردهای نوین و صرف هزینه‌های معقول قابل حل هستند.

فرصت‌های نوین؛ پایش هوشمند با هزینه کمتر

فناوری‌های نوین پایش کیفیت هوا، راهکارهایی مقرون‌به‌صرفه و درعین‌حال دقیق ارائه می‌دهند که می‌توانند شبکه موجود را به‌طور مؤثر تکمیل کنند:
حسگرهای کم‌هزینه با قیمتی بسیار پایین‌تر از ایستگاه‌های مرجع، امکان افزایش چشمگیر تراکم مکانی اندازه‌گیری را فراهم می‌کنند. این حسگرها را می‌توان در محله‌ها، مدارس، بیمارستان‌ها و مسیرهای پرتردد نصب کرد تا تصویری دقیق از توزیع آلودگی ارائه دهند.

داده‌های ماهواره‌ای با پوشش گسترده و رایگان خود، امکان پایش مناطق فاقد ایستگاه زمینی و رصد پدیده‌هایی مانند گردوغبار و انتقال فرامرزی آلاینده‌ها را فراهم می‌کنند.

مدل‌های عددی و هوش مصنوعی نیز می‌توانند این منابع متنوع را در کنار یکدیگر قرار دهند و تصویری پیوسته و قابل‌اعتماد از کیفیت هوا ارائه کنند.
این رویکرد ترکیبی که در کشورهای پیشرو جهان به‌کار گرفته شده است، هم هزینه‌ها را کاهش می‌دهد و هم کیفیت و پوشش پایش را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.

تجربه کشورها؛ الگویی برای مسیر پیش‌ رو

تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که گذار به پایش نوین، شدنی و مؤثر است. ترکیه با راه‌اندازی پلتفرم ملی انتشار داده‌ها نشان داد که شفافیت داده می‌تواند موتور بهبود حکمرانی باشد. کره جنوبی با سرمایه‌گذاری در سامانه‌های پایش ماهواره‌ای و کالیبراسیون حسگرهای کم‌هزینه، شبکه‌ای یکپارچه ایجاد کرده است. چین نیز با ادغام داده‌های ایستگاه‌ها، حسگرهای هوشمند و هوش مصنوعی توانست غلظت آلاینده‌های کلیدی را در کلان‌شهرهایی مانند پکن به‌طور محسوسی کاهش دهد.این تجربه‌ها نشان می‌دهد که ایران نیز با بهره‌گیری از این مسیر می‌تواند گام‌های بلندی در مدیریت کیفیت هوا بردارد.

راهکارهای عملی و امیدبخش

گزارش مرکز پژوهش‌ها مجموعه‌ای از راهکارهای عملی و شدنی را پیشنهاد می‌کند که با سرمایه‌گذاری معقول و همکاری نهادهای مختلف قابل اجراست:

بازنگری و بهینه‌سازی شبکه موجود با هدف استفاده حداکثری از ظرفیت فعلی
ایجاد شبکه ملی یکپارچه برای انتشار برخط و شفاف داده‌ها
تدوین استاندارد و دستورالعمل برای استفاده از حسگرهای کم‌هزینه
اجرای پایلوت پایش ترکیبی در چند کلان‌شهر به‌عنوان گام اولیه
توسعه مدل‌های پیش‌بینی‌گر مبتنی بر هوش مصنوعی
توانمندسازی نیروی انسانی برای بهره‌برداری از فناوری‌های نوین
این اقدامات، ضمن بهبود کیفیت داده‌ها، زمینه‌ساز تصمیم‌گیری دقیق‌تر و کارآمدتر در حوزه مدیریت آلودگی هوا هستند.

چشم‌انداز پیش‌ رو؛ از داده تا تصمیم

ارزش یک شبکه پایش، نه در تعداد دستگاه‌های آن، بلکه در توانایی آن برای پاسخ به یک پرسش اساسی است: «برای کاهش آلودگی هوا و حفظ سلامت شهروندان، امروز چه تصمیمی باید بگیریم؟»

گزارش مرکز پژوهش‌ها، پایش محیطی را «سیستم عصبی مرکزی حکمرانی هوشمند کیفیت هوا» می‌نامد؛ سیستمی که با ترکیب هوشمند ایستگاه‌های مرجع، حسگرهای کم‌هزینه، داده‌های ماهواره‌ای و هوش مصنوعی، می‌تواند زیرساختی قابل‌اعتماد برای تصمیم‌گیری، هشدار و ارزیابی سیاست‌ها فراهم آورد. آینده پایش کیفیت هوا در ایران، با تکیه بر توانمندی‌های داخلی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، روشن و دست‌یافتنی است. مسیر پیش‌ رو، مسیری است که بسیاری از کشورها با موفقیت طی کرده‌اند و ایران نیز با اراده و برنامه‌ریزی مناسب می‌تواند در این مسیر گام بردارد.