اعتراض به معدن بوکسیت تاش در شاهوار، از نخستین سال‌های فعالیت این معدن آغاز شد و با وجود توقف فعالیت آن، در مقاطع مختلف دوباره به جریان افتاد. قدیمی‌ترین اعتراض‌ها به تابستان ۱۳۹۰ برمی‌گردد؛ زمانی که فعالان محیط‌زیست و کوهنوردان شاهرود نیز مخالفت با فعالیت این معدن را آغاز کردند.

در مرداد ۱۳۹۰، «ستاد مردمی حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی شاهوار» با حضور در روستاهای تاش بالا و تاش پایین، درباره پیامدهای فعالیت معدن با ساکنان این روستاها گفت‌وگو کرد. در شهریور همان سال نیز بیش از ۱۰۰ کوهنورد از شاهرود و چند استان کشور، در یک صعود اعتراضی به شاهوار، مخالفت خود را با تخریب ارتفاعات اعلام کردند. در همان دوره، اعتراض‌هایی نیز به رفت‌وآمد کامیون‌ها و ماشین‌آلات معدن گزارش شد.

در سال‌های بعد، مخالفت‌ها با فعالیت معدن ادامه داشت، اما سال ۱۳۹۷ نخستین نقطه عطف این روند بود. در اردیبهشت آن سال، شهروندان شاهرودی در اعتراض به تخریب شاهوار تجمع کردند و زنجیره انسانی تشکیل دادند. هم‌زمان، مخالفت با تمدید پروانه بهره‌برداری معدن شدت گرفت و سرانجام پروانه تمدید نشد و فعالیت معدن متوقف شد.

بااین‌حال، توقف معدن به‌معنای پایان اختلاف نبود. در اردیبهشت ۱۳۹۸، فعالان محیط‌زیست مقابل فرمانداری شاهرود تجمع کردند و به آنچه ادامه فعالیت معدن می‌دانستند، اعتراض کردند. در خرداد همان سال نیز تجمع و جمع‌آوری امضا برای توقف فعالیت معدن ادامه یافت. یک سال بعد، در شهریور ۱۳۹۹، با مطرح‌شدن دوباره فعالیت معدن، مردم شاهرود و بسطام بار دیگر تجمع کردند. موضوع در ادامه به دیدار مردم با رئیس قوه قضاییه نیز کشیده شد و دستور رسیدگی به وضعیت معدن صادر شد.

در سال ۱۴۰۰، شاهوار در فهرست میراث طبیعی ملی ثبت شد؛ بااین‌حال، پرونده معدن همچنان باز ماند. در سال ۱۴۰۲ نیز بار دیگر از منتفی‌شدن معدن‌کاری در شاهوار سخن گفته شد، اما این وضعیت پایدار نماند. از سال ۱۴۰۴، با مطرح‌شدن دوباره فعالیت معدن و بحث برداشت مواد معدنی دپوشده، مخالفت‌ها بار دیگر شدت گرفت.

در اردیبهشت ۱۴۰۵، موضوع برداشت حدود ۱۸ هزار تن بوکسیت دپوشده، ورود ماشین‌آلات سنگین و انتقال محموله، موج تازه‌ای از اعتراض‌ها را به‌دنبال داشت. مردم و کامیون‌داران شاهرود در برابر خروج محموله‌ها ایستادند و مخالفت خود را با هرگونه ازسرگیری فعالیت معدن اعلام کردند. در خرداد نیز نماینده شاهرود و میامی مخالفت خود را با ادامه فعالیت معدن اعلام کرد.

اکنون در شهریور ۱۴۰۵، پس از حدود ۱۵ سال، اعتراض به معدن بوکسیت تاش همچنان ادامه دارد. مطالبه‌گران شاهرودی بار دیگر موضوع را با استاندار سمنان مطرح کرده‌اند و پرونده‌ای که چند بار با وعده توقف یا منتفی‌شدن معدن‌کاری، بسته‌شده تلقی شده بود، هنوز در دستور بررسی مسئولان قرار دارد.

واکنش دستگاه‌های مسئول به فعالیت معدن

موضع دستگاه‌های مسئول در سال‌هایی که اعتراض به فعالیت معدن گسترده بود، یکسان نبود. در مقاطعی، «سازمان حفاظت محیط‌زیست» صریحاً با ادامه فعالیت معدن مخالفت کرده، منابع‌طبیعی نسبت به تمدید مجوز آن موضع منفی داشته و دستگاه قضایی نیز بارها اعلام کرده است که در صورت اثبات آسیب به منابع آب و محیط‌زیست، امکان ورود به پرونده وجود دارد. بااین‌حال، همین رفت‌وبرگشت میان هشدار، مخالفت، توقف و ازسرگیری فعالیت باعث شده است پرونده شاهوار پس از حدود ۱۵ سال همچنان باز بماند.

در سال ۱۳۹۷ و هم‌زمان با تشدید اعتراض‌های مردمی، «حمید ظهرابی» که آن زمان معاون محیط‌زیست طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست بود، فعالیت معدن تاش را فاقد هماهنگی لازم با مطالعات محیط‌زیستی دانست و درباره پیامدهای آن بر حوضه آبریز شاهرود ـ بسطام هشدار داد. در همان سال، «امیر عبدوس»، مدیرکل وقت حفاظت محیط‌زیست سمنان، موضع اداره کل را تعطیلی کامل معدن اعلام کرد. در این دوره، اداره محیط‌زیست شاهرود نیز پیگیری قضایی پرونده را دنبال کرد، اما دستگاه قضایی در آن مقطع، صدور حکم تعطیلی دائمی را نیازمند مستندات کارشناسی می‌دانست. «علی اکبریان»، رئیس دادگستری شاهرود، در سال ۱۳۹۷ اعلام کرد درصورتی‌که دستگاه‌های متولی، تهدید معدن برای آب شرب و محیط‌زیست را صریحاً تأیید کنند، امکان ورود قضایی برای تعطیلی وجود دارد. این در حالی بود که به گفته او، چنین اعلام صریح و مشترکی از سوی دستگاه‌های کارشناسی ارائه نشده بود.

در حوزه منابع‌طبیعی نیز «محمدرضا کشاورزیان»، رئیس وقت منابع‌طبیعی شاهرود، اعلام کرد در دوره مدیریتش با تمدید مجوز معدن بوکسیت تاش مخالف بوده است. به‌این‌ترتیب، در همان سال‌هایی که اعتراض‌های مردمی بالا گرفته بود، دست‌کم در سطح اداره‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی شهرستان، مخالفت با ادامه فعالیت معدن مطرح بود؛ اما این مخالفت‌ها به تصمیمی دائمی برای پایان پرونده منجر نشد.

در سال ۱۳۹۹، «عبدالجواد پارسافر»، دادستان شاهرود، نیز اعلام کرد چنانچه کارشناسان، آلودگی آب یا آسیب به سلامت مردم در نتیجه فعالیت معدن را تأیید کنند، دادستانی به‌عنوان مدعی‌العموم می‌تواند برای جلوگیری از ادامه فعالیت وارد شود. این وضعیت در سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد. محیط‌زیست همچنان مخالف فعالیت معدن بود و در سال ۱۴۰۴ نیز سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌صورت رسمی با ادامه فعالیت آن مخالفت کرد. بااین‌حال، مطرح‌شدن برداشت مواد دپوشده، پرونده را دوباره فعال کرد. در اردیبهشت ۱۴۰۵، اعتراض مردم و کامیون‌داران شاهرود بالا گرفت و در نهایت، با دستور و حکم دادستان شاهرود، فعالیت معدن متوقف و معدن توقیف شد.

بااین‌حال، حتی این تصمیم نیز به‌معنای پایان قطعی مناقشه نبود و چند ماه بعد، در مردادماه، خبری درباره تصمیم برای بازگشایی یک‌ساله معدن مطرح شد؛ تصمیمی که بار دیگر اعتراض‌های مردمی را به‌دنبال داشت. «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، هفته گذشته به استان سمنان سفر کرد و به شاهرود نیز رفت. او در آنجا با جمعی از مخالفان معدن روبه‌رو شد. پس از آن، در استان اعلام شد که این تصمیم باید در سطح ملی گرفته شود. در روزهای اخیر نیز نقل‌قولی از انصاری با این مضمون منتشر شده است: «موافقت با ازسرگیری فعالیت معدن بوکسیت تاش در شاهرود میسر نیست.» با وجود این مواضع، همچنان احتمال ازسرگیری فعالیت معدن مطرح است.

آغاز کار با گزارشی مناقشه‌برانگیز که در دسترس عموم نیست

«گلچهره محمدی»، فعال مدنی و عضو «جمعیت توسعه پایدار شاهوار»، در سال‌های گذشته پای ثابت اعتراض‌های مردمی بوده و در نشست‌های مختلف با حضور مسئولان نیز شرکت کرده است. او اکنون از سال‌ها اعتراض، رفت‌وبرگشت در مواضع مسئولان و بی‌نتیجه‌ماندن مخالفت‌ها با فعالیت معدن به «پیام ما» می‌گوید؛ از اینکه برای چنین طرح‌هایی پیوست اجتماعی وجود ندارد و حالا با وجود ۱۵ سال اعتراض، باز هم خبر از تمدید یک‌ساله پروانه فعالیت معدن داده شده است: «در دولت آقای روحانی، معدن بوکسیت تعطیل و این کوهستان از ارتفاع ۲۴۰۰ متری در عرصه، ثبت ملی شد و قرار بود برای حریم هم برنامه‌ریزی شود. با آمدن دولت شهید رئیسی، تلاش برای بازگشایی معدن افزایش یافت، اما آن زمان هم مخالفت با بازگشایی معدن باعث شد دولت وقت اجازه کار ندهد. نکته جالب اینجاست که فقط چند روز پس از حادثه سقوط بالگرد آقای رئیسی، تلاش برای راه‌اندازی معدن شروع شد.»

آن‌طور که محمدی می‌گوید، معدن تاش و آلومینا زیر نظر «ایمیدرو» است و در زمانی که پس از سقوط بالگرد، وضعیت دولت مشخص نبود، بندهایی به تصویب رسید که برخورد با مخالفان راه‌اندازی معدن نیز در آنها آمده بود: «ما باز هم ایستادگی کردیم و نتوانستند کاری از پیش ببرند؛ تا اسفند ۱۴۰۴ و پیش از آغاز جنگ. شرکت آلومینا، با وجود کاهش فروش و نبود صادرات، به دولت اعلام کرد که به‌دلیل شرایط جنگی به آلومینیوم نیاز دارد. درحالی‌که انبارهایش پر بود و شرکت‌های دیگر هم به‌اندازه کافی بار داشتند، سعی کرد با سوءاستفاده از شرایط جنگی کار خود را پیش ببرد. این اتفاق در حالی بود که معدن تاش نزدیک‌ترین معدن به شرکت آلومینا نیست، بلکه براساس نظر سازمان بازرسی، این شرکت موظف بود از معادن دامغان، شیرین‌چشمه و جهان‌آباد میامی استفاده کند؛ اما این کار را نمی‌کرد و متأسفانه معاون عمرانی استانداری هم اعلام کرد برای استفاده در صنایع خاص به فعالیت آنها نیاز است.»

به گفته این فعال مدنی، تلاش‌ها برای بازگشایی معدن با روی کار آمدن دولت جدید نیز مانند گذشته ادامه داشت، اما این‌بار برخلاف گذشته، رئیس‌جمهوری دستور داد فعالان محیط‌زیست و سازمان‌های مردم‌نهاد نیز در جلسه‌ها حضور داشته باشند: «این اتفاق نادری بود و بسیار خوشحال‌کننده؛ آن هم وقتی وسط جنگ، در اردیبهشت‌ماه، کامیون‌های معدن آمدند و گفتند می‌خواهند دپوهای موجود را ببرند؛ درحالی‌که آنجا دپویی وجود نداشت و همان زمان هم همه مقابل این وضعیت ایستادند.»

او می‌پرسد وقتی چند سال است معدن تعطیل شده، این دپوها از کجا آمده‌اند و چطور از شرایط جنگی برای آغاز فعالیت استفاده شده است؟ محمدی از سوی دیگر، به نظر وزارت بهداشت و درمان درباره فعالیت این معدن اشاره می‌کند؛ نظری که می‌گوید: «این معدن تهدیدی برای سلامت مردم منطقه است و آثار جبران‌ناپذیری بر آب و اکوسیستم خواهد داشت.» او همچنین به نظر سازمان حفاظت محیط‌زیست، منابع‌طبیعی و میراث‌فرهنگی اشاره می‌کند؛ سازمان‌هایی که به گفته او، همگی مخالفت خود را با راه‌اندازی دوباره این معدن اعلام کرده‌اند: «متأسفانه دی‌ماه ۱۴۰۴، کارگروه زمین‌شناسی گزارشی اختصاصی به دفتر دکتر عارف داد و با استناد به این گزارش که در اختیار ما قرار نمی‌دهند، وزارت صنعت، معدن و تجارت به‌دنبال بازگشایی این معدن رفت. برداشت دپوها با استناد به این گزارش عجیب است؛ گزارشی که هیچ‌کس آن را ندیده است.»

او و بسیاری دیگر از مردم شاهرود که مقابل نابودی شاهوار ایستاده‌اند، پس از ۱۵ سال می‌خواهند پاسخی قطعی و نهایی بگیرند؛ تعطیلی کامل و بدون قیدوشرط معدن. آنها می‌خواهند این وضعیت یک‌بار برای همیشه پایان یابد و خشم مردم بیش‌ازپیش شعله‌ور نشود.