اعتیاد یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌های هر جامعه‌ای محسوب می‌شود. هرگاه از آن سخن به میان می‌آید، ذهن‌ها بیشتر به سمت مردان جامعه می‌رود. این تصویرسازی سال‌هاست بر سیاست‌گذاری، آمارگیری و حتی نگاه عمومی سایه انداخته است. با این حال، اعتیاد چهره‌ای زنانه نیز دارد؛ زنانی که کمتر در میان آمارها دیده می‌شوند و به دلایلی مانند انگ‌های اجتماعی، مصرف خود را پنهان می‌کنند و شاید کمتر از مردان برای درمان مراجعه کنند.

روند افزایشی مصرف مواد مخدر در میان زنان

هرچند گفته می‌شود سهم زنان از جمعیت مصرف‌کنندگان مواد مخدر در ایران کمتر از مردان است، مسئولان مبارزه با مواد مخدر از روندی خبر می‌دهند که می‌تواند به یکی از چالش‌های آینده اجتماعی کشور تبدیل شود. این روند با افزایش گرایش زنان به مصرف مواد مخدر طی یک دهه اخیر آغاز شده است.

«سلیمان عباسی»، مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، می‌گوید: «مشاهدات و داده‌های موجود نشان می‌دهد در هفت تا ۱۰ سال گذشته، گرایش زنان به مصرف مواد افزایش یافته است؛ هرچند هنوز آمار دقیق و جامعی برای اندازه‌گیری این روند وجود ندارد.»

به گفته او، این مسیر در بسیاری از موارد با مصرف سیگار و محصولات دخانی آغاز می‌شود و سپس به مصرف مواد مخدر می‌رسد.
به گزارش «پیام ما» و به نقل از ایلنا، عباسی با اشاره به الگوی مصرف در میان زنان، حشیش و گل را پرمصرف‌ترین مواد مخدر در این گروه عنوان می‌کند و می‌گوید: «برخلاف برخی تصورات، گرایش گسترده‌ای به مصرف سایر مواد مخدر صنعتی در میان زنان مشاهده نشده است. حتی همین میزان افزایش نیز نیازمند توجه جدی در حوزه پیشگیری است.»
به گفته مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، اعتیاد زنان تنها یک آسیب فردی نیست و می‌تواند پیامدهای گسترده‌تری برای خانواده داشته باشد: «زمانی که مادر خانواده درگیر اعتیاد می‌شود، آسیب‌های ناشی از آن می‌تواند انسجام خانواده را بیش از گذشته تحت تأثیر قرار دهد.»

فاصله آمارها با واقعیت

«نسیم صادقی»، درمانگر اعتیاد، در گفت‌وگو با «پیام ما» با بیان اینکه تصویر موجود از اعتیاد زنان در ایران با واقعیت فاصله دارد، می‌گوید: «بسیاری از زنان به دلیل انگ اجتماعی، مصرف مواد را حتی هنگام مراجعه به مراکز درمانی نیز پنهان می‌کنند. همین موضوع باعث شده است آمارهای موجود نتوانند ابعاد واقعی این آسیب را نشان دهند.»
به گفته او، «ما آمار دقیقی از وضعیت اعتیاد زنان نداریم و بسیاری از زنان به دلیل انگ و استیگمایی که در جامعه وجود دارد، مصرف مواد را عنوان نمی‌کنند. حتی زمانی که به دلایل مختلف به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند، این موضوع را در شرح حال خود مطرح نمی‌کنند. به همین دلیل، احتمالاً تعداد واقعی زنان مصرف‌کننده بیشتر از آماری است که در مقالات یا گزارش‌های رسمی منتشر می‌شود.»

تغییر الگوی مصرف

صادقی در ادامه با اشاره به تغییر الگوی مصرف مواد در سال‌های اخیر، افزایش دسترسی به انواع مواد، به‌ویژه مواد تدخینی جدید، را یکی از عوامل مؤثر در گسترش مصرف می‌داند.

او توضیح می‌دهد: «توسعه شهرنشینی، گسترش فضای مجازی و تنوع روزافزون مواد مخدر و دخانی، زمینه افزایش مصرف را فراهم کرده است. امروز مواد تدخینی جدید بسیار بیشتر از گذشته در دسترس قرار گرفته‌اند و طبیعی است که هرچه عرضه بیشتر شود، تعداد مصرف‌کنندگان نیز افزایش پیدا می‌کند.»

این درمانگر اعتیاد درباره افزایش مصرف ویپ، پاد و سایر محصولات تدخینی جدید، به‌ویژه در میان نوجوانان، می‌گوید: «مراکز درمانی معمولاً زمانی با این افراد مواجه می‌شوند که مصرف به مرحله بروز عارضه رسیده باشد. در مراحل اولیه مصرف، تقریباً مراجعه‌ای وجود ندارد، زیرا فرد هنوز علامتی ندارد. معمولاً زمانی افراد به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند که بر اثر مصرف دچار مشکلاتی مانند عفونت ریه یا سایر عوارض شده باشند. البته این عوارض در همه مصرف‌کنندگان ایجاد نمی‌شود و تنها درصدی از آنها را درگیر می‌کند. همین مسئله موجب شده است نقش مراکز درمانی در پیشگیری از اعتیاد محدود باشد.»

صادقی با تأکید بر اینکه پیشگیری باید از مدرسه، خانواده و آموزش درباره مواد آغاز شود، یادآور می‌شود: «مراکز درمانی معمولاً با افرادی مواجه می‌شوند که مصرف آنها وارد مرحله بروز آسیب شده است و در این مرحله، فرصت‌های پیشگیری اولیه تا حد زیادی از دست رفته است.»

حمایت خانواده

به گفته صادقی، نحوه مواجهه خانواده و جامعه با زنان مصرف‌کننده بیش از هر چیز به فرهنگ و میزان آگاهی اطرافیان بستگی دارد: «در برخی خانواده‌ها، فرد با حمایت و تشویق برای درمان روبه‌رو می‌شود، اما در برخی دیگر، حتی پس از ترک نیز برچسب «مصرف‌کننده» از او برداشته نمی‌شود. ما یک سطح فرهنگی یکسان در جامعه نداریم. در بعضی خانواده‌ها، فرد حمایت می‌شود و همین حمایت روند درمان را تسهیل می‌کند، اما در برخی دیگر، انگ اعتیاد تا سال‌ها همراه فرد باقی می‌ماند و اجازه نمی‌دهد او دوباره مانند یک فرد عادی در جامعه پذیرفته شود.»

او با بیان نمونه‌ای از تأثیر مصرف مواد بر اعضای خانواده می‌گوید: «مادری را به خاطر دارم که به دلیل قرار گرفتن در معرض دود سیگار دخترش دچار برونشیت شده بود. او در واقع یک مصرف‌کننده غیرفعال یا پسیو اسموکر بود و همین قرار گرفتن در معرض دود، برایش عارضه ایجاد کرده بود.»

نحوه درمان زنان

این درمانگر اعتیاد با اشاره به روش‌های درمان اعتیاد تأکید می‌کند که تاکنون درمان اختصاصی برای زنان طراحی نشده است: «چه در ایران و چه در دنیا، درمان دارویی اعتیاد میان زنان و مردان تفاوتی ندارد. تفاوت‌ها بیشتر در شیوه‌های روان‌درمانی و مداخلات روان‌شناختی است که متناسب با شرایط هر فرد تنظیم می‌شود. تنها در مورد زنان باردار، پروتکل‌های دارویی تفاوت‌هایی دارد، اما در سایر موارد، درمان دارویی برای زنان و مردان یکسان است.»

حمایت ویژه از گروه‌های آسیب‌پذیرتر

اگرچه درمانگران اعتیاد معتقدند درمان‌های دارویی برای زنان و مردان تفاوتی ندارد، عباسی، مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، می‌گوید: «نظام درمان اعتیاد در سال‌های اخیر تلاش کرده است خدمات ویژه‌تری برای گروه‌های آسیب‌پذیر، از جمله زنان باردار، نوجوانان و جوانان، فراهم کند. هرچه درمان در سنین پایین‌تر آغاز شود، احتمال موفقیت آن بیشتر خواهد بود.» او همچنین نسبت به تغییر ترکیب مواد مخدر موجود در بازار هشدار می‌دهد و می‌گوید: «بسیاری از مواد کشف‌شده حاوی ناخالصی‌های خطرناکی مانند فلزات سنگین هستند؛ موادی که می‌توانند علاوه بر وابستگی، عوارض جسمی شدید و حتی مرگ را به دنبال داشته باشند. نباید هیچ ماده‌ای را کم‌خطر یا بی‌ضرر تلقی کرد، حتی اگر با نام‌های جدید یا ظاهری متفاوت در بازار عرضه شود.»

عباسی، درمان اعتیاد را تنها به مرحله سم‌زدایی محدود نمی‌داند و معتقد است مراقبت پس از درمان نیز اهمیت زیادی دارد: «در برنامه‌های جدید، افراد پس از ترخیص تا سه سال تحت پیگیری و حمایت درمانگران قرار می‌گیرند تا احتمال بازگشت به چرخه مصرف کاهش یابد.»

بر همین اساس، باید رویکردهای اجتماعی، به‌ویژه حذف انگ‌های اجتماعی، برای مراجعه زودهنگام مصرف‌کنندگان زن به‌صورت جدی دنبال شود تا هم شانس بازگشت آنان به زندگی سالم و دور از مواد مخدر افزایش یابد و هم از آسیب‌ها و فشارهای روانی پس از کنارگذاشتن مصرف مواد جلوگیری شود.