در مواجهه با تغییر اقلیم و عوارض ناشی از آن، کنش‌های محلی به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه، توانسته است در مقیاس‌های گوناگون تأثیرگذار باشد. ازاین‌رو با فرض اینکه بخش‌هایی از شرایط پیش‌آمده در کشورمان را، ذیل عواقب ناشی از این موضوع قرار دهیم، با آگاهی از تمام سوءمدیریت‌های رایج که مسبب این وضعیت بوده است، به‌عنوان والد یا فعال اجتماعی، ناچار به یافتن راهکارهایی هستیم. این نوشتار به دنبال یافتن پاسخ برای دلایل شرایط حاضر نیست چرا که متخصصان امر بارها از سال‌ها پیش هشدار داده‌اند و راهکارهای متعدد بلندمدت و کوتاه‌مدت از منظر علوم مختلف ارائه شده است. دغدغه این نوشتار، چگونگی تاب‌آوری در شرایط فعلی است. برای کودکانی که در روزهای مهم زندگی‌شان از طبیعت، فضای بیرون، فعالیت بدنی و ارتباطات اجتماعی محروم می‌شوند، نمی‌توان منتظر ماند تا ابر و باران و دست‌های غیربشری مشکل را حل کنند. بازه زمانی ۳ ماه، در زندگی یک کودک، زمان زیادی است، مرحله مهمی از رشد است که در شرایط فعلی با مشکل مواجه می‌شود. نسلی که برهه‌ای از زندگی‌شان را در همه‌گیری کووید ۱۹ گذراندند، اکنون محروم از نیازهای اولیه انسان، و محروم از روابط اجتماعی واقعی، مجدد به نشستن پای صفحات نمایش تشویق می‌شوند.

در این برهه بیش از همیشه، با ناکارآمدی سیاست‌های بالادستی، نیاز به اقداماتی در حوزه اجتماعی و به تعبیر ادبیات مطالعات شهری، اقدامات پایین‌به‌بالا و مشارکتی در بدنه مردمی است. موضوع آموزش و فراتر از آن، فرایند یادگیری و مراحل رشدی کودک، دغدغه اصلی بسیاری از ما در شرایط محدودکننده حال حاضر است. در این میان افرادی هستند که همراهی در نظام آموزش فعلی را از مدتی قبل ملغی کردند و مسیر دیگری برای فرایند یادگیری کودک خود در پیش گرفتند که انواع متعددی دارد، شاید بتوان با شنیدن تجربه این افراد، و سنجش مزایا و معایب، گزینه موردنظر و کارآمدتر در شرایط فعلی برای خود و کودکمان انتخاب کنیم.

تصویری که در سال‌های اخیر با شکل‌گیری برخی مدارس ویژه از سویی یا شکل‌هایی از مدارس طبیعت‌گرا از سوی دیگر در حوزه عمومی شکل گرفته است، انواع گوناگون امکان‌های آموزشی را در بخش‌هایی از جامعه مطرح کرده است. اما ابهاماتی را نیز به جا گذاشته است چرا که موضوع تنوع آموزشی و انواع آن، فرصت کمتری برای طرح و گفت‌وگو در گفتمان رسمی رایج دارد. اما می‌توانیم در یک نقطه توافق کنیم، در هر جای این سرزمین و با هر طبقه اجتماعی – اقتصادی باشیم، به‌عنوان یک والد به دو پرسش اساسی بیندیشیم: مسئله حال حاضر و نیاز کودک من چیست؟ چه کاری از دست من در پاسخ به این نیاز بر می‌آید؟

در شرایط فعلی، با تمام ناراحتی و نارضایتی به حقی که داریم، آیا ترجیح می‌دهیم فرایند فعلی ادامه داشته باشد و آموزش کودک را برای مثال به طور مجازی با هر کیفیت ممکن ادامه دهم، یا به دنبال راهکار جایگزین هستیم؟ اگر این سؤال در ذهن شما ایجاد شده با هم ادامه می‌دهیم و شکلی از آموزش و راهکارهای کوتاهی را دنبال می‌کنیم. در این شرایط، راهکار جایگزین چه می‌تواند باشد؟ اساساً آموزش جایگزین چیست؟ چه انواعی دارد و چطور می‌تواند برای هر کدام از ما، شخصی‌سازی‌شده و قابل‌استفاده و راهگشا باشد؟

آموزش جایگزین، به مسیری از آموزش که فراتر یا خارج از سیستم آموزشی سنتی رایج است، گفته می‌شود و شامل طیف گسترده‌ای است. از آموزش‌هایی که برای استعدادهای خاص و انواع هوم اسکولینگ کلاسیک در خانواده‌های ثروتمند وجود داشته تا آموزش‌های طبیعت‌گرا خارج از نظام سنتی مدارس، آموزش در روستاها و مناطق کم‌برخوردار که دسترسی به آموزش رسمی ندارند یا آموزش برای کودکانی با شرایط ویژه (دارای محدودیت حرکتی، جسمانی، و…) که به هر شکلی نمی‌توانند یا تمایل ندارند با نظام آموزش رسمی همراه شوند یا در شرایط ویژه‌ای هستند که دسترسی به آموزش رسمی ممکن نیست. مدل‌های رایجی مانند مدارس مونته سوری، والدورف، رجیو امیلیا، مدارس طبیعت‌گرا و… نیز در برخی منابع جزو آموزش‌های جایگزین به شمار می‌آیند. این طیف گسترده، منعطف است و در نسبت با زمینه موردمطالعه، می‌تواند پاسخگوی نیازهای متفاوتی باشد.

در بسیاری از کشورهای جهان، آموزش جایگزین یک امر غیرقانونی نیست و برعکس، نظام آموزش رسمی و مدارس دولتی نیز از آن حمایت می‌کنند و فضاهای رسمی خود را در اختیار گروه‌هایی که به دنبال این گزینه هستند قرار می‌دهند. در این نگرش، آموزش جایگزین، بازوی کمکی است و نه رقیب نظام آموزش رسمی؛ لذا در تصورات شکل گرفته در حوزه عمومی در کشور ما نیز می‌تواند تغییراتی ایجاد شود. آموزش جایگزین به‌عنوان راهکاری در نسبت با شرایطی که پیش می‌آید، می‌تواند به‌مثابه شکلی منعطف از آموزش و فرایند یادگیری به کار گرفته شود. لازم است در نظر گرفته شود این به معنای اینکه کودک از مسیر رشدی یا یادگیری خود بازبماند نیست؛ بلکه کمک‌کننده در تسهیل این فرایند است. در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته (مانند کانادا، استرالیا، امریکا، انگلیس، فنلاند و…) نیز این شکل از آموزش به‌عنوان مسیری در کنار آموزش رسمی مورد تأیید و استفاده است. همچنین در برخی تعاریف، این شکل از آموزش تمرکز اصلی‌اش را بر «نیازهای آموزشی کودک» استوار کرده است و آموزش متناسب با آن نیاز در بستر زمانی و مکانی را موردتوجه قرار داده است. شکلی از آموزش خارج از گفتمان غالب در یک نظام آموزشی یا در شرایط ویژه.

حال با این مرور کوتاه، در شرایط حاضر با درنظرداشتن تمامی عواملی که به تعطیلی مدارس می‌انجامد، فارغ از نهادهای بالادستی، ما چه اقداماتی می‌توانیم انجام دهیم؟ نمونه‌هایی از اقدامات تجربه شده در ادامه آورده شده است:
– تشکیل جمع‌های والدین برای سپردن کودکان به هم و کمک به فرایند یادگیری در کنار هم در فضاهای خصوصی و نیمه‌خصوصی. اگر امکان تشکیل جمع در منزل را دارید، می‌توانید به شکل نوبتی هر بار در یکی از خانه‌ها، با حضور و همراهی یکی از والدین داوطلب، جمع کودکان را شکل دهید. اگر این امکان در منزل نبود، برای مثال می‌توان با فضای فرهنگی که در این شرایط باز هست و در دسترس، یک کتاب‌فروشی کوچک محلی، یا هر فضایی که با سبک زندگی ما سازگار است، در ارتباط باشیم و کودکان به همراه والدین داوطلب در آن فضا در تعامل با هم مسیر یادگیری را پیش ببرند.

– شکل‌دهی گروه‌های کوچک دوستانه، محلی، خانوادگی و به هر شکلی که توانایی و امکان آن را دارید. ساعاتی را برای گرد هم آوردن کودکان ترتیب دهید. شبکه‌سازی اصلی‌ترین ابزار ما در این روزها است.
– در شرایطی که تمرکز بر موارد درسی مدرسه‌محور، چندان کارایی نداشت، تعامل برای یادگیری مهارت‌های دیگر می‌تواند کمک‌کننده باشد؛ مانند آشپزی، دوخت‌ودوز، ساخت‌وساز با هر ابزاری که در دسترس است.
– پروژه‌ای در نسبت با شرایط فعلی تعریف کنید، مانند ساخت یک کتاب داستان که در بطن خود مهارت‌های نوشتاری، گفتاری، تصویری کودک را تقویت خواهد کرد.

– برای ارتباط با دوستان یا خانواده، هر کدام را که برایتان امکان‌پذیر است، روزی را برای اشتراک‌گذاری پروژه‌های دست‌ساز و دوست‌داشتنی کودکان به یکدیگر و به خانواده‌ها و دیگر بزرگسالان اختصاص دهید.
– در مورد گسترش آلودگی، دلایل جهان‌شمول آن، تغییرات اقلیمی و عوارض آن با کودکان گفت‌وگو کنید و کتاب‌هایی را متناسب با سن و ادراک آن‌ها با هم بخوانید. لازم به ذکر است از طرح این موضوع در قالب گسترش اخبار روزانه و درمیان‌گذاشتن بیش از حد، پرهیز کنید، این موضوع سبب شکل‌گیری و گسترش اضطراب‌های محیطی در آن‌ها خواهد شد.

– از راهکارهای طبیعت‌محور برای کاهش آلودگی مکانی که کودکان در آن قرار دارند استفاده کنید. یکی از دردسترس‌ترین این راهکارها، شناسایی گیاهان آپارتمانی بومی در منطقه زیست شماست که می‌توانید گونه‌های مناسب برای کاهش آلودگی در بین آن‌ها را شناسایی کنید و در فضای کودکان به‌عنوان مانع سبز قرار دهید. این گزینه در مدارس دولتی نیز با مشارکت خانواده‌ها قابل‌انجام است.

– درصورتی‌که با وسیله نقلیه شخصی جابه‌جا می‌شوید، تاحدامکان دوستان و هم‌محلی‌های خود و کودکتان را همراه کنید و از تکثر خودروها با سرنشین بیشتر بکاهید. هر یک خودرو، تأثیرگذار است. تأثیر سبک زندگی خود را دست‌کم نگیریم. این‌ها نمونه راهکارهایی هستند که پیش از شرایط بحرانی، امکان تشکیل آن سهل‌تر هست. اما می‌توانیم در شرایط کنونی نیز برای آن اقدام کنیم. با تجربه عوارض ناشی از انزوای اجتماعی کودکان پس از کووید ۱۹، اکنون با آگاهی بیشتری علاوه بر درنظرداشتن شرایط سلامت جسمانی کودکان در حال حاضر، آسیب‌های روانی پیش رو را با کمک هم در بدنه اجتماع و با کنشگری خود، تاحدامکان کاهش دهیم.