رکود و کاهش تقاضا یکی از اصلی‌ترین مشکلات بازار آهن ایران طی سال‌های اخیر بوده است؛ رکودی که ریشه در عوامل متعددی اقتصادی و سیاسی کلان دارد، ازجمله این موارد می‌توان به سیاست‌های انقباضی دولت برای کنترل تورم مزمن، کسری بودجه دولت، کاهش ساخت‌وساز، افت تولید صنعتی، کمبود نقدینگی و خروج سرمایه‌گذاران از بازار اشاره کرد. گفتگویی کوتاه با فعالان بازار آهن نشان می‌دهد که دوباره با مطرح‌شدن احتمال توافق میان ایران و آمریکا، امیدهایی برای گشایش اقتصادی و خروج از رکود در بازار آهن زنده شده است؛ اما آیا این امیدها می‌توانند واقعاً به رونق بازار آهن منجر شوند؟ و اگر توافقی حاصل نشود، بازار و قیمت آهن چه سرنوشتی خواهد داشت؟

پیش بینی بازار آهن مبنی بر کاهش فعالیت بازار

بازار آهن ایران بیش از یک دهه است که در وضعیتی شبه‌مزمن از رکود به سر می‌برد؛ رکودی که برخلاف ظاهر آن، نه حاصل یک بحران مقطعی بلکه نتیجه انباشت بلندمدت ناکارآمدی‌های ساختاری، فساد نهادی، تحریم‌های سیاسی و تنظیم‌های دستوری قیمت آهن در بازار است. امروز، درحالی‌که بار دیگر گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال توافق میان ایران و آمریکا مطرح‌شده، امیدها برای خروج از این بن‌بست اقتصادی زنده شده‌اند؛ اما آیا چنین توافقی می‌تواند به‌تنهایی ناجی بازار آهن باشد؟ یا آنکه بحران درونی این بازار فراتر از گره‌های دیپلماتیک است؟ در ادامه به این سؤال پاسخ خواهیم داد.

لایه اول رکود: کاهش تقاضای واقعی در خرید فولاد

تقاضا در بازار آهن ایران به‌شدت با بخش ساخت‌وساز و صنایع سنگین گره‌خورده است. در یک دهه اخیر، رکود گسترده در ساخت‌وساز، کسری بودجه عمرانی دولت، کاهش سرمایه‌گذاری در پروژه‌های عمرانی، افت شدید قدرت خرید مردم و بن‌بست در اجرای پروژه‌های صنعتی منجر به افت تقاضای واقعی شده است.

• رکود مسکن و پروژه‌های عمرانی: تورم افسارگسیخته در قیمت زمین، نبود سیاست‌های حمایتی برای انبوه‌سازان، کاهش سوددهی بخش مسکن نسبت به سایر بازارهای موازی، قدرت نقدشوندگی بسیار پایین و افزایش هزینه‌های ساخت مانند نوسانات بالای آهن آلات مانند قیمت پروفیل ، میلگرد و تیرآهن و هم‌چنین سیمان باعث شده تا حوزه مسکن تقریباً از حرکت بازداشته شود. پروژه‌های نیمه‌کاره دولتی نیز به دلیل کمبود بودجه عمرانی یا فساد در تخصیص منابع تقریباً متوقف شده‌اند.
• صنایع در حال انجماد: صنایع مصرف‌کننده فولاد (خودرو، ماشین‌آلات، نفت و گاز، لوازم‌خانگی) به دلایل متعدد ازجمله تحریم، مشکلات در صادرات، فرسودگی فناوری و کاهش تقاضای داخلی دچار کاهش ظرفیت تولید شده‌اند. این کاهش تقاضا باعث رکود در بازار آهن به‌ویژه مقاطع صنعتی مانند ورق سیاه و ورق گالوانیزه شده است چرا که قیمت ورق فولادی بسیار به صنایع وابسته است.

لایه دوم رکود: فساد نهادی و قدرت شبکه‌های دلالی

مشکلات بنیادی تقاضا تنها یک بخش ماجرای رکود در بازار آهن است. آنچه رکود بازار آهن را مزمن‌تر کرده مدیریت نادرست و فسادی است که در لایه‌های مختلف حاکمیتی، زنجیره تأمین و سیاست‌گذاری بازار آهن نفوذ کرده است. اختلاس‌های بزرگ شرکت‌های فولادی در سال‌های اخیر و زیان دهی این شرکت‌های بزرگ مانند فولاد مبارکه و ذوب‌آهن نمونه‌ای از این عدم مدیریت صحیح در صنعت فولاد است. در ادامه به بررسی بیشتر این موضوع می‌پردازیم.

• رانت و عدم شفافیت در قیمت گذاری بازار اهن با تخصیص ناعادلانه مواد اولیه (مثل شمش فولادی)، حضور بازیگران خصولتی با قدرت لابی‌گری بالا و نبود رقابت واقعی در بورس کالا.
• بی ثباتی در بازار با ایجاد نوسانات مصنوعی و احتکار اطلاعات با استفاده از رانت اطلاعاتی و عرضه‌های قطره‌چکانی یا افزایش ناگهانی تقاضا در بورس کالا .
• فساد در بدنه تصمیم‌گیر و وابستگی برخی تصمیمات کلان به منافع شبکه‌ای خاص به‌ویژه در شرکت‌های خصولتی.

توافق با آمریکا؛ مسکن موقت یا درمان بنیادین رکود بازار آهن؟

ماجرای تحریم‌ها و مذاکرات ایران و کشورهای غربی به دهه 80 شمسی برمی‌گردد و این کلاف پس از بیست سال هنوز هم ناتمام مانده است. با جدی شدن دوباره مذاکرات در نگاه اول، توافق با آمریکا می‌تواند به دلایل زیر تأثیرات مثبتی بر بازار آهن داشته باشد:

• کاهش ریسک‌های سیستماتیک و جذب سرمایه‌گذار
• بهبود وضعیت مبادلات بین‌المللی و صادرات فولاد
• تسهیل واردات ماشین‌آلات و تکنولوژی برای نوسازی صنعت فولاد
• افزایش درآمدهای دولت و رونق پروژه‌های عمرانی دولتی
• کاهش نرخ دلار و میزان تورم و افزایش قدرت خرید داخلی

سرنوشت رونق بازار آهن در صورت عدم توافق؟

تحریم‌های بین‌المللی در دو دهه اخیر باعث شده باعث محدودیت‌های برای صنعت فولاد ایران به‌عنوان دهمین تولیدکننده برتر جهان شده است. محدودیت در صادرات و از دست دادن مشتریان منطقه‌ای، عدم دسترسی به فناوری روز و عدم جذب سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی در صنایع بالادستی و پایین‌دستی فولاد ازجمله مشکلات بازار آهن به علت تحریم‌ها است؛ اما حتی در صورت عدم توافق و برداشته نشدن تحریم‌ها باز با راهکارهای زیر می‌توان باعث رونق بازار آهن شد:

• تخصیص بودجه کشور به توسعه داخلی
• اصلاح ساختار بودجه و اولویت‌بندی پروژه‌های عمرانی داخلی
• اصلاح سیاست‌های بانکی برای تسهیل تأمین مالی پروژه‌ها
• افزایش شفافیت در عرضه محصولات فولادی در بورس کالا
• استفاده از ابزارهای نوین مالی (مانند اوراق پروژه) برای تأمین مالی ساخت‌وساز
• تقویت نقش بخش خصوصی واقعی و مقابله با خصولتی‌ها

اما نباید فراموش کرد که توافق سیاسی تنها یکی از پیش‌نیازهای رونق است. مهم‌ترین اما در بازار آهن مبارزه جدی و سیستماتیک با فساد، حذف روابط رانتی و هم‌چنین اصلاحات ساختاری در سیاست‌های مالی و بانکی کشور است. بدون این اصلاحات حتی در صورت انجام توافق هم باید گفت که رونق بازار آهن تنها برای مدت کوتاهی ادامه خواهد داشت و مجدداً رکود به بازار آهن بازخواهد گشت.

دو سناریو برای چشم‌انداز رکود یا رونق بازار آهن

با توجه به پارامترهای موجود در بازار آهن می‌توان دو سناریوی زیر را برای آن در نظر گرفت:

سناریوی رونق بازار آهن در صورت توافق و اصلاحات ساختاری

این سناریو رؤیایی‌ترین چشم‌انداز برای بازار آهن به شمار می‌رود. چشم‌اندازی که هم مذاکرات ایران و امریکا به توافق می‌رسد ک هم دولتمردان درنهایت تصمیم می‌گیرند تا این سیستم مریض را درمان کنند. در این صورت می‌توان شاهد نتایج زیر بود:

• خروج تدریجی بازار آهن از رکود با ثبات نسبی در نرخ ارز و تورم
• بازگشت بخشی از سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی به بازار ساخت‌وساز و افزایش تقاضا برای میلگرد و تیرآهن
• افزایش تولید و عرضه فولاد با بهبود زنجیره تأمین فولادی‌ها
• افزایش صادرات با کاهش محدودیت‌های بانکی و حمل‌ونقل
• تجهیز و نوسازی صنایع پایین‌دستی
• جذب سرمایه و بازگشت تدریجی اعتماد سرمایه‌گذاران
• افزایش تقاضا برای آهن آلات با رونق صنایع استراتژیک به دلیل جذب سرمایه خارجی

سناریوی ادامه رکود در بازار آهن در صورت عدم ‌توافق و تداوم ساختار رانتی

این سناریو در اصل ادامه همین شرایط بازار آهن به همراه تشدید بی‌اعتمادی و خروج سرمایه باقی مانده از بازار است. در این صورت نتایج زیر اتفاق خواهد افتاد:

• تشدید رکود در بازار آهن و افزایش بیکاری
• تعطیلی یا ریزش ظرفیت تولید کارخانه‌های کوچک
• نوسانات مداوم و بی‌ثباتی قیمت‌ها
• خروج سرمایه خصوصی از بازار آهن
• کاهش شدید نقدینگی و تسلط کامل شبکه‌های دلالی

باید گفت بازار آهن در ایران علاوه بر تحریم‌ها گرفتار بیماری‌های دیگری نظیر سوء مدیریت، فساد نهادی، بازارسازی‌های مصنوعی و ناتوانی سیاست‌گذاران در درک اقتضائات اقتصادی کشور است. هرچند توافق با آمریکا می‌تواند یک فرصت مناسب برای برگشت رونق به بازار آهن ایجاد کند، اما تا زمانی‌که سیاست‌های اقتصادی و تصمیم گیران داخلی اصلاح نشوند، بازار آهن به رونق پایدار نخواهد رسید.