فاطمه باباخانی

«کنگره آسیایی حفاظت» که به‌تازگی در نپال برگزار شد، فرصتی برای مرور تجربه‌های موفق و چالش‌های حفاظت تنوع زیستی در منطقه بود. دکتر محمدصادق فرهادی‌نیا عضو هیئت‌علمی دانشگاه «کنت» رئیس کمیته برگزارکننده این دوره از کنگره در گفت‌وگو با «پیام ما» دستاوردهای این کنگره، چالش‌های حفاظت در ایران و تفاوت گفتمان حفاظت در کشورمان با سایر کشورها را شرح داد و چالش‌های پیش روی «حفاظت مشارکتی» را برشمرد. به گفته این استاد دانشگاه نپال تجربه موفقی در حفاظت است. کشوری با جمعیتی با حدود 31 میلیون نفر که توانسته باوجود کمبود زمین در این کشور، جمعیت کرگدن‌های خود را از حدود ۱۰۰ فرد به نزدیک ۷۰۰ فرد و شکار این‌گونه را برای یک دهه به صفر برساند. نپالی‌ها جمعیت ببرهایشان را هم تقریباً سه برابر کرده‌اند.

چند ماه پس از آنکه پارک ملی گلستان به‌عنوان یکی از پنج تجربه برتر حفاظت مشارکتی جهان معرفی شد، ۳۰ همیار محلی این پارک با خبری روبه‌رو شدند که تمام وعده‌های سال‌های گذشته را زیر سؤال برد. هفته گذشته و چند ماه پس از دریافت این جایزه، جمع چهارنفره‌ای از اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان گلستان جلسه‌ای با همیاران پارک ملی گلستان گذاشتند، آب پاکی را روی دستشان ریختند و گفتند نمی‌توانند کاری برای بهبود وضعیت شغلی آنها انجام دهند، برخی از کارشناسان و نیروهای محلی معتقدند مشکل اصلی نه کمبود اعتبار، بلکه مقاومت‌ها و کارشکنی‌هایی است که مانع حل وضعیت نیروهایی شده که نزدیک به یک دهه دوشادوش محیط‌بانان از نخستین پارک ملی ایران حفاظت کرده‌اند.

«امید، یقین به خوش‌فرجام بودنِ امور نیست؛ امید، اطمینان به معنادار بودنِ آن چیزی است که انجام می‌دهیم، بی‌اعتنا به اینکه نتیجه‌اش چه باشد.» این جمله «واسلاو هاول» شرح‌حال امروز حفاظت‌گران و کنشگران محیط‌زیست است. در زمانه‌ای که جامعه که سیاست، سایه خود را بر کوچک‌ترین وجوه زندگی افراد گسترانیده، گروهی دغدغه و مشغولیت زندگی‌شان را حفاظت از تنوع زیستی ایران گذاشته‌اند. آنها در گرداب ناامیدی جمعی که جامعه ایران در آن گرفتار آمده همچنان در تقلا برای بقای کنشگری در این حوزه هستند.

«برداشت درختان شکسته و افتاده از هیرکانی» بر اساس تبصره یک ماده ۳۶ برنامه هفتم توسعه، این روزها با مخالفت‌های گسترده‌ای هم در میان کنشگران محیط‌زیست مواجه شده و هم انتقاد جمع زیادی از اساتید دانشگاه را به همراه داشته است. در همین زمینه کانون آسیب‌های اجتماعی دانشگاه تهران نشست هم‌اندیشی تشکل‌های مردم‌نهاد و کنشگران محیط‌زیست را با عنوان «جنگل‌داری بهره‌کشانه یا جنگلبانی امنیت‌ساز» را در باغ‌موزه «نگارستان» برگزار کرد. نشستی که در آن مدیران سازمان منابع طبیعی و منتقدان این طرح در کنار هم قرار گرفتند و استدلال‌هایشان را مطرح کردند.

«هر چه به سالگرد می‌رسیم انگار برایم روز اول است.». اینها را «نسترن منصوری نژاد» همسر محیطبان شهید «هدایت‌الله دیده‌بان» با بغض می‌گوید. چندثانیه‌ای سکوت می‌کند تا بتواند ادامه بدهد و بگوید که از روند پرونده ناراضی است، از اینکه می‌شنود قاتل بین شهر و کوه در تردد است، تنها هدایت دیگر در کنار او نیست. به هر مسئولی مراجعه می‌کند، دیگری را مقصر می‌دانند، آن‌قدر در این یک سال این حرف را شنیده که خم شده از درد، اشک امانش نمی‌دهد، دوباره سکوت می‌شود و صدایش به من نمی‌رسد.

«زندگی ما به دو بخش تقسیم می‌شود؛ پیش‌وپس از آشنایی با هوشنگ ضیایی.» این جمله بارها در مراسم رونمایی از سی و دومین شماره فصلنامه «صنوبر» تکرار شد. شاگردان و همراهان ضیایی، از مردی گفتند که نه‌تنها نسل‌های متعددی از حفاظت‌گران را تربیت کرده است، بلکه به گفته «هومن جوکار» به آنها آموخت چگونه «سرشان همیشه در آسمان باشد؛ پر از خیال، پر از آرزو و پر از امید.» پرونده ویژه سی دو دومین شماره فصلنامه «صنوبر» به «هوشنگ ضیایی» اختصاص داشت. در مراسمی که به مناسبت رونمایی از این فصلنامه به همت «علی دهباشی» سردبیر فصلنامه «بخارا»، «مانیا شفاهی» سردبیر فصلنامه «صنوبر» و شهر کتاب «نیاوران» برگزار شد، «ناهید احمدی»، هومن جوکار، «فرشاد اسکندری»، «شهاب چراغی» کارشناسان حیات‌وحش درباره نقش این پیش‌کسوت در حفاظت از محیط‌زیست ایران گفتند.

دشت با گل‌های زرد و سفید و آبی فرش شده، جلوتر، نه آن‌قدر که با چشم غیرمسلح بتوان به‌راحتی دید، گله‌ای گورخر آسیایی ایستاده‌اند، دقیقه‌ای بعد از پشت تپه گله دیگری می‌رسد، آن‌سوتر باز دو گور دیگر. این منظره دائمی نیست، با آغاز فصل گرما همه این گل‌ها خشک می‌شوند، آنچه می‌ماند پوشش مرتعی ضعیف «پارک ملی قطرویه» است که گورها را پراکنده می‌کند، همین جابه‌جایی‌ها باعث تلف‌شدن آن‌ها می‌شود؛ در جاده‌ها و کریدورهای ناامن.

ماه آخر زمستان گذشته بارش‌ها خوب و مداوم بود و در بهار هم بارندگی مناسبی داشتیم. به طبیعت که نگاه می‌کنیم، می‌بینیم همه‌جا سبز شده و گیاهان مرتعی رشد کرده‌اند و قد کشیده‌اند. همین سرسبزی اما احتمال حریق در فصل گرم سال به‌ویژه در زاگرس را بالا می‌برد. «بهمن ایزدی» فعال محیط‌زیست شیراز در گفت‌وگو با «پیام ما» از دلهره این روزهایش درباره ازدست‌رفتن بخش دیگری از زاگرس می‌گوید و در مقابل «لیلا تاجگردون» مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان فارس از اقداماتی که از بهار امسال برای اطفای حریق انجام داده‌اند.

«ساعت ۳ بامداد پنج‌شنبه، مأموران ایست و بازرسی شهرستان «بانه» در جریان بازرسی از یک خودروی پراید، موفق به کشف دو قلاده توله‌خرس سیاه شدند؛ توله‌هایی که قاچاقچیان قصد داشتند آن‌ها را از مرزهای غربی کشور خارج کنند.» این تنها یک خبر کوتاه از کشف یک محموله قاچاق نیست. پرسشی که همچنان بی‌پاسخ مانده این است؛ این توله‌ها از کجا آمده‌اند و قرار بود به کجا برسند؟ پرسشی که نه فقط درباره این مورد، بلکه درباره مجموعه‌ای از توله خرس‌های سیاهی که در سال‌های اخیر از قاچاقچیان کشف شده‌اند نیز پاسخی روشن ندارد. این در حالی است که «خرس سیاه بلوچی» یکی از گونه‌های به‌شدت در خطر انقراض در ایران است؛ گونه‌ای که پس از یوزپلنگ، دومین اولویت حفاظتی در میان پستانداران کشور به شمار می‌رود.