فاطمه باباخانی

«راهنمای میدانی پستانداران ایران»، دوازدهمین کتاب از مجموعه راهنماهای میدانی طبیعت ایران است که ۲۱۷ گونه پستاندار را معرفی می‌کند. مراسم رونمایی این اثر، فراتر از معرفی یک کتاب، به محلی برای طرح پرسشی مهم تبدیل شد: آیا افزایش شمار علاقه‌مندان به طبیعت ایران به معنای تقویت حفاظت در کشور است؟ در این مراسم که چهارشنبه، ۲۴ تیرماه، در موزه سینما برگزار شد، سخنرانان از «هومن جوکار»، کارشناس بازداشت‌شده حیات‌وحش، نیز یاد کردند و خواستار رفع سوءتفاهم درباره پرونده او شدند.

خاطره روزهایی که دشت «کُربال» سبز بود و عطر برنج فضای آن را پر می‌کرد، آرام‌آرام از ذهن اهالی محو می‌شود. کُربال در دو دهه اخیر به نمادی از فقر در استان فارس بدل شده است. سال‌به‌سال چراغ خانه‌های بیشتری در این منطقه خاموش می‌شود و ساکنان آن به مرودشت و شیراز مهاجرت می‌کنند. این گزارش میدانی، روایتی از شرایط کُربال و زندگی مردمی است که زیر فشار بی‌آبی خم شده‌اند.

«جواد حسن‌زاده»، محیط‌بان پاسگاه محیط‌بانی «سیدجوذر» در منطقه حفاظت‌شده «طارم» هرمزگان و «فاطمه جعفرپور»، همسرش، تا پیش از ساعت ۲ بامداد سه‌شنبه ۲۳ تیرماه، سه فرزند داشتند. حالا تنها یک دختر برای آنها باقی مانده است؛ مهدی، مهرشاد و همسرش، الناز کریمی، در حمله آمریکا به ایران و اصابت موشک به خانه‌شان در پاسگاه محیط‌بانی به شهادت رسیدند.

مشاهده خرس قهوه‌ای در طبیعت، تجربه‌ای یگانه است. اگر از کنار چادرتان عبور کند و بدون آنکه آسیبی ببینید، ناخونکی به مواد غذایی‌تان بزند، خاطره‌ای خواهید داشت که به‌سادگی فراموش نمی‌شود. اما در سبلان، ماجرا شکل دیگری پیدا کرده است. فیلم‌های نزدیک شدن خرس‌های قهوه‌ای به کوهنوردان و غذادادن به آن‌ها بارها در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده است. بسیاری از کوهنوردان تصور نمی‌کنند که این نزدیکی، هر لحظه می‌تواند به حمله خرس منجر شود. در گفت‌وگو با «دکتر کیومرث سفیدی»، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اردبیل، درباره دلایل این نزدیکی، پیامدهای آن و راهکارهای مدیریت تعارض انسان و خرس پرسیدیم.

در مأموریت طرح حفاظت از تالاب‌های ایران، توانمندسازی جوامع محلی و ظرفیت‌سازی سایر دست‌اندرکاران برای مدیریت و رفع تهدیدات تالاب‌ها مورد تأکید قرار گرفته است. همین موضوع امروز محل نقد تشکل‌های تالابی و دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست است. آنها می‌گویند بر اساس برنامه جدید معاونت محیط زیست دریایی و طرح تالاب‌ها، تشکل‌ها در فرآیندی غیرشفاف حذف می‌شوند و جای خود را به شرکت‌ها می‌دهند. احمدرضا لاهیجان‌زاده این موضوع را تکذیب می‌کند و تأکید دارد که برنامه‌ای برای حذف تشکل‌ها وجود ندارد.

«تقی چنگلوایی» می‌توانست یک ماه و ۲۱ روز دیگر، یعنی در ۲۸ مرداد، شمع تولد ۴۱ سالگی‌اش را کنار همسر و دو دخترش فوت کند؛ اگر در حریق ارتفاعات منطقه شکارممنوع «بدیل» شهرستان بهبهان جان عزیزش را از دست نمی‌داد. او داوطلبانه برای اطفای حریق رفت، روی صخره در میان حلقه آتش گیر افتاد، تلاش کرد پشت درختی پناه بگیرد اما شعله‌های آتش به او رسیدند. چند ساعتی دوام آورد اما در نهایت با مرگش، بیست‌وششمین شهید زاگرس شد.

هنوز آتش یک منطقه خاموش نشده بود که شعله‌ها در نقطه‌ای دیگر زبانه می‌کشید. از ۲۰ اردیبهشت تا ۳ تیر ۱۴۰۵، آتش بارها به جان زاگرس در استان فارس افتاده است. ۱۳ حریق در کوه‌چنار طی ۱۲ روز، ۴ آتش‌سوزی هم‌زمان در نورآباد در ۵ خرداد، ۶ کانون حریق در ۸ خرداد، ۵ آتش‌سوزی در یک روز در کوه‌چنار در ۱۲ خرداد و تداوم حریق‌ها در کهمره سرخی، ماله‌گاله، پارک ملی بمو و ده‌ها نقطه دیگر، تصویری از بحرانی را ترسیم می‌کند که استان فارس این روزها با آن روبه‌روست.

پرونده جنگل‌های «تکیش» تنکابن بار دیگر یکی از مناقشه‌برانگیزترین گره‌های حقوقی منابع طبیعی، یعنی ادعای وقف بر اراضی جنگلی در شمال ایران را زنده کرده است. دفتری که با سوءاستفاده از عنوان موقوفه، بخشی از جنگل‌های تکیش را برای فروش تبلیغ می‌کرد، با دستور قضایی پلمب شده است. این پرونده نشان می‌دهد مناقشه بر سر مالکیت جنگل‌های شمال هنوز تمام نشده و تکیش تازه‌ترین نمونه از تلاش برای معامله اراضی ملی، شش سال پس از جنجال وقف جنگل‌های هیرکانی در «آق‌مشهد» است.

کشف لاشه یک خرس سیاه در «رودان» استان هرمزگان، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که حفاظت از دومین گونه در معرض خطر انقراض ایران چه جایگاهی در اولویت‌های محیط زیست کشور دارد. تعارض خرس سیاه و جامعه محلی در شهرستان رودان بارها باعث تلف شدن این گونه شده است. در این شرایط، فعالان محلی از کمبود حمایت و بی‌توجهی به راهکارهای کاهش تعارض سخن می‌گویند؛ وضعیتی که به گفته آنان، حفاظت از خرس سیاه را با چالشی جدی روبه‌رو کرده است.