فاطمه باباخانی

با کنترل آتشی که به جان بلوط‌های منطقه حفاظت‌شده «بوزین و مرخیل» افتاده بود، سه داوطلب زاگرس در حال بازگشت از ارتفاعات بودند. چند دقیقه بعد، صدای انفجاری در کوهستان پیچید. «مهرداد جمشیدی»، یکی از داوطلبان اطفای حریق، روی مین به‌جامانده از جنگ هشت‌ساله رفته بود. او حالا روی تخت بیمارستان است و خانواده و دوستانش در انتظار نتیجه جراحی‌هایی هستند که شاید تعیین کند آیا می‌تواند دوباره روی پای چپش بایستد یا نه.

مار بوآ دور گردن «الوند محمدعلی‌زادگان» است، او در تقلاست تا موهایش را خلاص کند، مار اما همین‌جور پیچ می‌خورد. بالاخره موهایش را به‌زحمت بیرون می‌کشد و سرش را بلند می‌کند. زمانی که این خزنده‌شناس بخش خزندگان «موزه حیات‌وحش دارآباد» را تحویل گرفت، همین مار بدنش پر از زخم و عفونت و مهره‌هایش شکسته بود، حالا همه آن زخم‌ها ترمیم شده است. در ماه‌های گذشته موزه حیات‌وحش دارآباد از شهرداری به بخش خصوصی سپرده و با ورود گروهی از متخصصان جوان، تغییراتی در بخش‌های مختلف آن آغاز شده است. اما آیا این نیروها می‌توانند در طولانی‌مدت در این مجموعه کار کنند؟

سازمان حفاظت محیط‌زیست و جمع بزرگی از کارشناسان و حفاظتگران، ربع قرن تلاش کرده‌اند تا یوزها در طبیعت ایران باقی بمانند. اگر این تلاش‌ها نبود، شاید امروز یوزی نداشتیم که درباره شیوه‌های حفاظت از این گونه اما و اگر کنیم. اما این بدان معنا هم نیست که همه‌چیز درست و به‌موقع انجام شده یا روند طی‌شده براساس یک برنامه جامع بوده است. امسال در نهم شهریور، روز ملی یوز، سراغ بخشی از کارشناسان و مدیران محیط‌زیست درگیر در حفاظت از یوز رفتیم و از آنها خواستیم درباره چالش‌های بقای این گونه بنویسند. شاید قرار گرفتن این دیدگاه‌ها در کنار هم نشان دهد که پس از ۲۵ سال، کدام گره‌ها هنوز برای حفاظت از یوز باز نشده‌اند.

«وقتی شما با محیط‌ زیست ایران درگیر می‌شوید، نمی‌توانید کشورتان را رها کنید. هرجا می‌روید، باز نگاهتان به ایران است. حدود ۵۰ نفر از کارشناسان حیات‌وحش در این سال‌ها مهاجرت کرده‌اند، ولی نیمی از مقالاتشان درباره ایران است. آن‌ها نمی‌توانند رویشان را برگردانند و به کشورشان پشت کنند. این کارشناسان درباره ایران فکر و کار می‌کنند.» این گفته «محمدصادق فرهادی‌نیا»، استاد دانشگاه «کنت»، است. او در نشست صد‌وچهارم «سفرنامه‌خوانی با مهدی گوهری» که به‌مناسبت نگارش کتاب «بودن در مرز نبودن»، شرحی بر تاریخچه حفاظت از یوز، برگزار شد، در هشت پرده درباره یوز، حفاظت از این گونه و تبعات آن سخنرانی کرد.

فیلم «گربه پالاسی» که در ارتفاعات منطقه لاریجان استان مازندران جلوی دوربین تله‌ای «مجید باطبی»، طبیعت‌دوست، همیار طبیعت و فعال محیط‌ زیست روستای «نوا» آمد، آن‌قدر معروف شد که CNN و BBC هم آن را منتشر کردند. در اغلب پست‌ها زیر این فیلم، از دو ویژگی درباره این گربه نام برده شده است؛ «کمیاب» و «مرموز». این دو عبارت به کمبود داده‌های ما درباره این گربه بازمی‌گردد. به گفته «پوریا سپهوند»، حفاظت‌گر، با اتکا به اطلاعات حال حاضر ما، گربه‌های پالاس در ایران در زیستگاه‌های جدا از هم زیست می‌کنند. او در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره تبعات این شرایط، سرنوشت برنامه ملی گربه پالاس، تهدیدهای پیش روی این گونه و اولویت‌های حفاظتی آن می‌گوید.

تحریم‌های بین‌المللی جامعه محیط‌ زیست ایران را ایزوله کرد. بمب‌های دو جنگ بر سر مناطق تحت مدیریت محیط‌ زیست آوار شد و آلودگی نفتی زیستگاه‌های خلیج فارس را خفه کرد. در این وانفسا، گروهی از فعالان محیط‌ زیست و حفاظتگران تلاش کردند صدای محیط‌ زیست ایران را به گوش جهان برسانند. اما آنها با طرح جدید مجلس با عنوان «مقابله با نفوذ سرویس‌های اطلاعاتی و دولت‌ها یا نهادهای بیگانه در کشور» که یکشنبه کلیات آن در مجلس تصویب شد، می‌توانند متهمانی برای حبس‌های طولانی‌مدت باشند.

بحث بر سر مدیریت جنگل‌های هیرکانی وارد مرحله تازه‌ای شده است. ۵۱ استاد دانشگاه در روزهای اخیر در نامه‌ای به مسعود پزشکیان خواستار توقف طرح «جنگلداری نوین» شده‌اند. «کیومرث سفیدی»، جنگل‌شناس و مدرس دانشگاه محقق اردبیلی، یکی از امضاکنندگان این نامه بود. او در گفت‌وگو با «پیام ما» ضمن مخالفت با برداشت یک درخت بدون برنامه، جنگلداری نوین را واژه‌ای مرتبط با ادبیات سیاسی و حقوقی عنوان می‌کند. راه‌حل از نگاه این جنگل‌شناس، تصمیم‌گیری مشارکتی با حضور تمام ذی‌نفعان است.

رسم همیشگی روز «خبرنگار»، نوشتن از مسائل و چالش‌های شاغلان این حرفه است. امسال تصمیم گرفتیم خرق عادت کنیم و از زاویه خوانندگان روزنامه «پیام ما» به کارمان نظری بیندازیم. از آنجا که عنوان سرکلیشه صفحه «سه» روزنامه «محیط‌زیست» است، از چند حفاظتگر خواستیم در یک یادداشت به دو پرسش پاسخ دهند؛ روزنامه‌نگاری و خبرنگاری محیط‌زیست را در ایران چطور ارزیابی می‌کنند و «پیام ما» در رسالت خود موفق بوده است؟

«استفاده از گوزن زرد ایرانی، گوزن کمیاب و شکارممنوع ساکن جنگل‌های دز، در روستای بیت علویه برای مراسم اربعین!!! سازمان محیط‌زیست خوزستان در خواب» این زیرنویس فیلمی بود که همین سال قبل در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شد. بسیاری از کاربران آن را بازنشر دادند و درباره این گونه نوشتند. همان روز، کارشناسان حیات‌وحش نوشتند و گفتند که نه آن گوزن، گوزن زرد ایرانی است و نه آن مراسم در ایران برگزار شده است. یک سال از آن اتفاق می‌گذرد و پروژه‌ای برای معرفی گوزن زرد ایرانی در دو استان «فارس» و «یزد» در حال انجام است. دراین‌باره، گفت‌وگویی با «فرشاد اسکندری»، مدیر این دو پروژه و مدیرعامل مؤسسه «حافظان حیات‌وحش شیردال»، داشتیم و از او دراین‌باره پرسیدیم.

صدمین سالروز تولد «اسکندر فیروز»، بنیان‌گذار سازمان حفاظت محیط‌زیست، بهانه‌ای بود تا «مهدی گوهری» در صدودومین نشست‌های سفرنامه‌خوانی، به سراغ کتاب خاطرات او برود. مهمان این نشست، «هوشنگ ضیایی»، پیشکسوت و از مدیران پیش از انقلاب سازمان حفاظت محیط‌زیست بود. او از میان انبوه خاطره‌هایی که طی دهه‌ها همکاری و دوستی با اسکندر فیروز داشت، چند مورد را انتخاب و روایت کرد. وقتی از او پرسیدند گاهی دلتان برای کدام خاطره‌ای که از اسکندر فیروز دارید تنگ می‌شود، گفت: «دلم برای خودش تنگ می‌شود؛ او یک دوست خیلی خوب بود.»

خشکسالی، تغییر اقلیم، کاهش جمعیت طعمه‌ها، دام و سگ‌های گله، شتر و جاده ناامن، تنها بخشی از چالش‌های بقای یوزپلنگ آسیایی در پارک ملی توران‌اند. به این عوامل باید محدودیت‌های کارشناسان برای پایش در این منطقه و کمبود نیروی محیط‌بان و اعتبارات را نیز افزود. به گفته مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان، تنها ۱۲ محیط‌بان از محدوده یک میلیون و ۴۵۰ هزار هکتاری پارک ملی، پناهگاه حیات‌وحش و منطقه حفاظت‌شده توران حفاظت می‌کنند. دکتر «دکتر سعید یوسف‌پور» در گفت‌وگو با «پیام ما» تأکید کرد که با ادامه این روند، در آینده نزدیک شاهد انقراض یوز خواهیم بود.