سی‌ام تیرماه، برای نخستین‌بار پساب در بورس انرژی ایران مورد معامله قرار گرفت. مدیریت ارتباطات بورس انرژی ایران در این‌باره اعلام کرد که در پی عرضه ۲۰۰ هزار مترمکعب پساب تصفیه‌خانه فاضلاب شهری شرکت آب و فاضلاب تهران از مبدأ شهرک قدس، ۳۰ هزار مترمکعب از حجم عرضه‌شده مورد معامله قرار گرفت. بنا بر این گزارش، قیمت هر مترمکعب پساب ۶۵۵ هزار و ۱۹۴ ریال بوده است که ارزش این معامله را به بیش از ۱۹ میلیارد ریال می‌رساند. این معامله، در واقع گامی در مسیر توسعه بازار آب‌های نامتعارف و بهره‌گیری از ظرفیت بورس انرژی به شمار می‌رود.

دستورالعمل وزارت نیرو

البته این مبادله، اتفاقی یک‌روزه و ناگهانی نبوده است، بلکه مقدمات آن از سال گذشته فراهم شده بود. دوم مهر ۱۴۰۴، وزارت نیرو بازار گواهی سپرده آب‌های تصفیه‌شده و بازچرخانی‌شده را در بورس انرژی راه‌اندازی کرد. به گزارش خبرگزاری مهر، این اقدام با هدف پایداری منابع آبی کشور، مشارکت صنعت در تولید آب‌های نامتعارف و بهره‌گیری از ظرفیت بازار سرمایه برای تأمین مالی طرح‌های آبی انجام شد.

در واقع، بر اساس دستورالعمل وزارت نیرو که با همکاری شرکت‌های مادرتخصصی مدیریت منابع آب ایران و مهندسی آب و فاضلاب کشور و در اجرای بند «ت» ماده ۳۸ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم توسعه تدوین شده است، بازار «گواهی سپرده آب» در بورس انرژی راه‌اندازی شد تا امکان سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بازچرخانی و تصفیه فاضلاب فراهم شود. از مهم‌ترین اهداف این طرح، پایداری منابع، عدالت در تأمین آب، تأمین مالی مستقیم احداث تصفیه‌خانه‌ها و ایجاد فضای شفاف و رقابتی در تبادلات عنوان شده است.

بر اساس این دستورالعمل، مبادلات با استفاده از تابلوی بورس انرژی و با رعایت مقررات گواهی‌های سپرده و ظرفیت انجام می‌شود و قابلیت تسویه با مصارف نهایی صنایع و بهره‌برداران را دارد. شرکت‌های دارای مجوز تصفیه آب موظف هستند معادل میزان تولید خود درخواست صدور گواهی کنند تا در بانک آب کشور ثبت و سپس در بورس عرضه شود. همچنین متقاضیان انشعاب فاضلاب باید گواهی ظرفیت را از بورس خریداری کنند.

خرید پساب، پاسخ‌گوی نیاز فوری صنایع

همچنین پیش از آن، ایرنا در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۴۰۴، در گزارشی از نشست روابط عمومی شرکت آب و فاضلاب منطقه ۶ تهران، از عرضه اوراق گواهی سپرده پساب در بورس انرژی خبر داده بود. در آن نشست، «حسین اکبریان»، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب منطقه ۶ تهران، این اقدام را نقطه عطفی در تأمین پایدار آب صنایع کشور دانست که باعث جذب سرمایه‌گذاران شده و راهکارهایی اثربخش برای مقابله با بحران آب و توسعه زیرساخت‌های آبی فراهم می‌کند.

او در این نشست گفت: «خرید پساب، علاوه بر پاسخ به نیاز فوری صنایع، نوعی سرمایه‌گذاری پایدار و راهبردی برای آینده کشور به شمار می‌رود. در حال حاضر، حدود ۷۰ درصد آب مصرفی شهر تهران به فاضلاب تبدیل می‌شود و با تأمین منابع مالی از طریق این اوراق، می‌توان این حجم را به پساب استاندارد و قابل استفاده مجدد تبدیل کرد.»

او ادامه داد: «عرضه اوراق گواهی سپرده پساب، ضمن افزایش بهره‌وری منابع آب، موجب توسعه زیرساخت‌های آب و فاضلاب، حفاظت از محیط‌زیست و جذب سرمایه‌های خرد و کلان در این بخش می‌شود.»

اما «تورج فتحی»، کارشناس منابع آب و محیط‌زیست، نظر دیگری دارد و به «پیام ما» توضیح می‌دهد: «طبق اساسنامه شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور و شرکت‌های آب منطقه‌ای کشور، وظیفه شرکت‌های آب و فاضلاب، اجرای شبکه جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب است. وظیفه شرکت‌های آب

منطقه‌ای نیز تحویل گرفتن خروجی و برنامه‌ریزی برای کاربری‌های مختلف آن است. آن‌ها می‌توانند بخشی از این پساب را بفروشند یا با شرکت‌های دیگر قرارداد ببندند. البته در بعضی مواقع، نه شرکت‌های آب منطقه‌ای و نه شرکت‌های آب و فاضلاب، به‌درستی به وظیفه خود عمل نمی‌کنند.»

در فروش پساب به سلامت آن توجه نمی‌شود

او برای توصیف نگرانی خود از معاملات پساب، مثالی در این‌باره می‌زند و می‌گوید: «دو تا سه سال پیش، آبفای شهرستان شهریار تصمیم گرفت خروجی تصفیه‌خانه خود را برای آبیاری فضای سبز به استادیوم آزادی بفروشد. در آن زمان، هر دو طرف تصور می‌کردند که فاضلاب تصفیه‌شده، استانداردهای بهداشتی لازم را دارد. بنابراین قرار شد این پساب با تانکر به استادیوم آزادی منتقل شود. اما متأسفانه تصفیه‌خانه مزبور به‌درستی کار نمی‌کرد و آب منتقل‌شده دارای آلودگی بالای میکروبی بود. پس از چهار تا پنج هفته آبیاری چمن‌ها با آن آب، تمام چمن‌ها سوخت و از بین رفت.»

فتحی از اینکه نه‌تنها چمن‌ها سوخت، بلکه کارگران نیز به بیماری مبتلا شدند، می‌گوید: «متأسفانه به خاطر این موضوع، کارگرانی هم که با آن آب تماس داشتند و با آن کار می‌کردند، دچار اسهال خونی و بیماری‌های گوارشی شدند. حتی دریاچه‌ای که پشت استادیوم آزادی قرار دارد نیز به عوامل میکروبی آلوده شد و هنوز هم هیچ پروژه پاکسازی‌ای برای آن تعریف نشده است.»

به گفته او، در این‌گونه معاملات، جنبه‌های محیط‌زیستی نادیده گرفته می‌شود و به همین دلیل، چنین عواقبی نیز قابل پیش‌بینی است. «در ضوابط محیط‌زیستی موجود، اساساً انتقال فاضلاب با تانکر ممنوع است. اما وقتی بین شرکت‌های آب و فاضلاب و متقاضی قرارداد امضا می‌شود، چنین مشکلاتی به وجود می‌آید. چون در قراردادها، به‌جز احجام مورد مبادله، به کیفیت و محتوای فاضلاب که باید تانکر به تانکر کنترل و بررسی شود، توجهی نمی‌شود. این به آن معناست که فاضلاب آلوده از یک نقطه به بخش‌های مختلف و میان متقاضیان متنوع توزیع می‌شود. همچنین اینکه پساب قرار است در کجا و برای چه کاربری‌ای استفاده شود، مورد توجه قرار نمی‌گیرد.»

نظارتی بر کیفیت پساب وجود ندارد

این کارشناس منابع آب از رویه غلط وزارت نیرو می‌گوید: «در وزارت نیرو از اصطلاحی به اسم آب‌های نامتعارف استفاده می‌شود که البته پساب هم جزو آن است. وزارت نیرو، طبق برنامه‌های سنوات گذشته و با توجه به قانونی بودن این موضوع، هیچ مشکلی برای فروش این آب ندارد. برای همین، وقتی می‌خواهد این پساب را بفروشد، توجهی به سلامت آب نمی‌شود و آلودگی‌ها اجتناب‌ناپذیر خواهند بود. البته هر بار که سازمان حفاظت محیط‌زیست گزارشی درباره این موضوع دریافت کرده، آن را از طریق محاکم قضایی پیگیری کرده و تا جایی که توانسته، جلوی آن را گرفته است. پساب، چه به‌درستی تصفیه شده باشد و چه نادرست، نباید به‌وسیله تانکر پخش و جابه‌جا شود. این کار، علی‌الاصول، منعی ندارد، اما اگر نظارتی بر آن نباشد، که در ۹۰ درصد مواقع نیست، مشکلاتی ایجاد می‌کند.»

او درباره جابه‌جایی پساب با روشی غیر از تانکر توضیح می‌دهد: «فرض کنید قرار است فاضلاب تصفیه‌خانه شهید رجایی به زمین‌های کشاورزی ورامین منتقل شود. این طرح باید از ابتدا به‌گونه‌ای پیش‌بینی شود که انتقال از طریق لوله‌کشی و کانال‌ها انجام گیرد، نه به‌وسیله تانکر. زیرا خروجی این پساب به سنسورهایی متصل است که به‌صورت برخط (آنلاین) آن را پایش کرده و استانداردهای آن را بررسی می‌کنند. در واقع، این موضوع از ابتدا اعلام شده و به موافقت سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز رسیده است؛ به همین دلیل، مشکل آلودگی برای آن پیش نخواهد آمد.»